8 SORU 8 YANIT | Ev içi bulaş oranı neden artıyor?

8 SORU 8 YANIT | Ev içi bulaş oranı neden artıyor?

Konut içinde maske yok mesafe yok ama koronavirüs bulaş tehlikeyi çok. Son günlerde uzmanlar da sık sık “Konut içi bulaşlara karşı ihtiyatlı olalım” çağrısında bulunuyor. Peki, nedir bu konut…

Tüm dünyada koronavirüs ile gayret tüm süratle devam ederken Türkiye’de üçüncü İstanbul’da ise dördüncü doruğu yaşıyoruz. Sıhhat Bakanımız Dr. Fahrettin Koca, bu doruğun öbürlerinden değişik olduğunu, mutant virüsler sebebiyle bulaşıcılığın çok çoğaldığını, özellikle de konut içi bulaş oranında büyük çoğalış yaşandığını belirtti. 

"Zati aynı konutun içinde yaşıyoruz" manasıyla en düşüncesiz davrandığımız yerler konutlarımız ve bu surattan salgının büyük bir kısmının kaynağını konut içi bulaşları oluşturuyor. Bu da salgınla gayrette önümüzdeki en büyük manilerden biri. Özellikle üç kuşağın bir arada yaşadığı geniş ailelerde ortak konut içi mekanları aynı anda kullandığında konut içi bulaş rakamlarında ciddi anlamda yükselme yaşanması kaçınılmaz oluyor.

KONUT İÇİNDE MASKE YOK, MESAFE YOK, BULAŞ TEHLİKEYİ ÇOK

Misalin, 65 yaş ve üzeri büyükanne ve büyükbaba salgından korunmak için hiç konuttan çıkmıyor diyelim. Baba ve anne işe gidip geliyor, toplu taşıma kullanıyor, markete gidiyor ve gün boyu bir biçimde virüse maruz kalıyor. Akşam çoluk çocuk hep beraber sofraya oturuluyor. Hijyen kaidelerine dikkat edilse dahi konut içinde maske yok mesafe yok. İşte bu sebeple dışarıya çıkan aile fertlerinden birinin enfekte olması hiç konuttan çıkmasalar dahi öteki tüm aile fertlerini tehlikeye atıyor ve yalnızca bir şahıs tüm aile fertlerine virüsü bulaştırabiliyor.

Mevzusunda uzman adlar konut içi bulaş oranlarının yükselişini, mutant virüslerin bu gidişata tesirini, konut içi bulaş tehlikesini eksiltmek için dikkat edilmesi gereken hususları hurriyet.com.tr’ye anlatıyor.

Konutu içi bulaş bütün olarak ne demek? Salgının dağılmasında ne kadar tesirli?

Sıhhat Bilimleri Üniversitesi, Gülhane Tıp Fakültesi’nden Tıbbi Mikrobiyoloji ve Tıbbi Viroloji Uzmanı Doç. Dr. Fatih Şahiner: Salgın hastalıkların yayılım derecesi, insan hareketlerinin ve tavır biçimlerinin değişikleştiği iki alan üzerinden izlenir ve tedbirler alınır. Bu alanlardan biri caddeler, iş yerleri, mektepler, sağlık kurumular ve cümbüş mekanları gibi insanların bağlantı içerisinde olduğu cemiyetsel alandır. Buna cemiyetsel bulaş denir.

Öbürü ise ailelerin hayat alanları olan hanelerdir. Bu da konut içi bulaş diye adlandırılır. Enfeksiyon etmenlerinin bulaşma yollarına göre cemiyetsel ve aile içi bulaş süratleri değişiklikler gösterir ve ayrı temkin ve ihtiyatların alınmasını gerektirir. Salgın hastalıkların dağılma süratini ölçmede kullanılan iki esas parametreden biri enfekte bir bireyin hastalandığı zaman süresince hastalığı kaç şahsa bulaştırdığını gösteren “R0 bulaştırıcılık katsayısı”, öbürü enfeksiyonun ilk görüldüğü andan itibaren kuluçka süresi süresince duyarlı bireylerin yüzde kaçına dağıldığını gösteren “ikincil hamle sürati”. İşte bu iki ölçüm her enfeksiyon etmeni için değişir ve hakikatinde akşam haberlerde izlediğimiz bilgiler bu kıymetlerin yansımasıdır.

8 SORU 8 YANIT | Ev içi bulaş oranı neden artıyor

Konut içi bulaş oranlarımız neden son yarıyılda bu kadar yükseldi? Mutant virüslerin bu gidişata tesiri var mı?

Doç. Dr. Fatih Şahiner: Bazı varyantların bulaş tehlikesini artırdığı güzergahında da bilgiler var, bunlar konut içi bulaş tehlikesini artıran oranlar ama yeni mutantların ikincil hamle süratini ortaya koyan daha eforlu bilgilere lüzum var. Caddede, toplu taşımada ve öteki toplu civarlarda aldığımız virüsü konutlarımıza taşıyıp, her enfekte şahıs hastalığı yeni bir şahsa bulaştırırsa varyantların bulaşıcılığı hiç değişmemiş olsa dahi şu an karşı karşıya olduğumuz tablo ile karşılaşırız zati. İşi yalnızca değişinime bağlamak ve yeni varyantları günah keçisi yapmak azıcık işin basitine kaçmak olur.

Konut içinde virüsün bulaşması, maruz kalınan virüs oranı ile mi ilgili? Mesela iki pozitif şahıs 'Nasılsa hastalandık' deyip birbirlerine daha fazla virüs bulaştırıp hastalığın ağır izlemesine neden olabilir mi? Tekerrür tekerrür bulaş oluyor mu, daha ağırlaştırıyor mu vaziyeti?

Haseki Eğitim ve Araştırma Sağlık Kurumu Enfeksiyon Hastalıkları ve Muayenehane Mikrobiyoloji Muayenehaneyi’nden Doç. Dr. Filiz Pehlivanoğlu: Öncelikle şunu söylemeliyiz ki Covid-19, potansiyel olarak önlenebilir bir hastalıktır. Bu hastalığa neden olan SALLA-CoV-2 virüsü özellikle surat surata yakın temas sırasında solunum damlacıkları yoluyla dağılır. Enfeksiyon hastalık bulguları başlamadan iki gün evvelden şikayetler geçene kadarki yarıyılda olan bireyler tarafından bulaştırılabilir. Virüse maruz kaldıktan sonra da hastalık bulgularının ortaya çıkması takribî beş gün sürer.

Konut içi, bizim tamamen korunma temkinlerini vazgeçtiğimiz bir etraftır. Maske takılmaz, mesafe kaideleri uygulanmaz ve fertler birbirleri ile yakın temas halindedir. Dolayısıyla fertlerden biri hastalandığında basitlikle öteki fertlere bulaşır zira korunmasızdır. Şikayetler başlamadan iki gün evvel de şahıs bulaştırıcıdır. Dolayısıyla hastalıktan sonra temkin alınıp o şahıs ayrı bir civara alınsa dahi o zamana kadar öteki aile fertlerine bulaştırmış olabilir. Konut içinde dışarıda çalışan, toplu taşıma kullanan bir aile ferdi varsa, konuttaki öteki insanlarla arasına bir mesafe koymasında fayda vardır zira teması olmayan konuttaki fertler için potansiyel bir tehlike oluşturmaktadır.

Konut içinde birden fazla hasta şahıs varsa öncelikle bu bireylerin sıhhatli olanlardan parçalaması çok ehemmiyetlidir. Şayet olanak varsa hastaların da ayrı odalarda kalması seçim edilir. Ama buna olanak yoksa aralarında en az 1-1,5 metre mesafe ile bölmüş alanlarda izlenebilir. Hastalığın ağır izlemesi virüs yüküyle alakalı olmakla beraber bireyin altta uyuyan hastalıklarına ve genetik yapısına da bağlıdır. Aynı konut içinde hasta olan eşlerden biri ağır akciğer tutulumu neticeyi hastalığı sağlık kurumunda geçirmek gidişatında kalırken öteki eş hafif semptomlarla geçirebiliyor. SALLA-CoV-2 ile tekerrür tekerrür bulaştan ziyade genetik değişinim ihtimali var. Genetik değişinim olduğunda da bu gidişat zati yeni bir virüs anlamına gelmektedir.

Doç. Dr. Fatih Şahiner: Konut içi bulaşı cemiyetsel bulaştan ayıran en ehemmiyetli fark daha yakın mesafede daha uzun zaman temas tehlikesinin çoğalmış olması, başka bir deyişle bu zamanda maruz kalınan virüs ölçüyü. Mesela bir şahıs hasta ama hastalığı çok hafif bulgularla geçiriyor, bu bireyin solunum yolu sekresyonlarında salgılama daha az virüs bulunduğu için öksürme yoluyla etrafa saçtığı virüs ölçüyü de az olacaktır. Semptomatik, çok öksüren ve bakıma fukara olan daha ciddi bir hasta ile temasta ise onun bakımını yaparken maruz kalınan virüs ölçüyü çoğalacağı için bulaş tehlikeyi de çoğalır. 

8 SORU 8 YANIT | Ev içi bulaş oranı neden artıyor

HASTA VE TEMASLI OLDUĞU HALDE SAKLAYANLAR VAR

Maske, sosyal mesafe ve hijyen kaidelerine konutta da uyarak bu tehlikeyi eksiltebilir miyiz?

Doç. Dr. Fatih Şahiner: Konut içi bulaş tehlikesini eksiltecek faklı yaklaşımlar var hakikatinde. Konutta kesintisiz maske kullanmak güç olabilir ama hastalık sürecinde, özellikle de semptomatik yarıyılda, enfekte şahıs ile mecburi olmadıkça yan yana gelmemeye, görüşme anında maskeli olmaya, konutu sık sık havalandırmaya itina gösterildiği miktarda bulaş tehlikeyi ve maruz kalınan virüs ölçüyü azalır. Konutunde enfekte bir yakını olan şahıs sanki bir sıhhat çalışanı gibi korunma ve yalıtım derecesini artırırsa, daha hoş neticeler alınır. Burada en tehlikeli olan gidişat bir bireyin hastalandığı halde bunun farkına varılamaması ve güven içerisinde rahat davranılması neticeyi enfeksiyon bulaşı. En makûsu da bir bireyin hasta veya temaslı olduğunu bildiği halde bunu saklaması ve bazen onlarca şahsa hastalık bulaştırması. Cenaze, düğün, nişan gibi yakınlarla beraber geçirilen etraflar da aile içi bulaşı çoğalmaktadır.

KONUTTAKİ KORONA HERKESİ HASTA ETMİYOR 

Pozitif olan bir şahıs bazen konuttaki herkese bulaştırırken bazen ise aynı yatakta yattığı eşine dahi bulaştırmayabiliyor. Bu nasıl oluyor?

Doç. Dr. Fatih Şahiner: Enfekte olan bireyin semptomatik olup olmaması ve hastalığın hangi düzeyinde olduğu, konut içindeki öteki bireylerin bağışıklık ve genel sıhhat vaziyeti, konutun geniş bir konut olup olmaması, uygun havalandırma yapılıp yapılmaması ve şahsi korunma ihtiyatlarına ne derece dikkat ettikleri gibi parametreler bu hastalığın bulaşında tesirli. Konutta bulunan öteki bireylerin hastalığı daha evvel bulgusuz olarak geçirmiş olması veya yakın zamanda değişik viral enfeksiyonlar geçiriyor olmaları gibi çok rakamda değişik ihtimal sıralayabiliriz. Ama esasta enfekte bireyin ne kadar virüs saçtığı ve öteki bireylerin duyarlılık derecesi en ehemmiyetli parametrelerdir.

Enfeksiyon Hastalıkları ve Muayenehane Mikrobiyoloji Prof. Hekim Çağrı Büke: Covid-19’un bulaşmasında presemptomatik ya da asemptomatik olgular ehemmiyetli rol oynar. Eşlerden birisinde pozitiflik tespit etildiğinde ötekisine hastalığı bulaştırma ihtimalinin hiç olmadığını söylemek muhtemel değil. Bazen erken yarıyılda yapılan PCR testleri olumsuz çıkabilir. Bu sebeple rastgele bir yakınma olmasa dahi birkaç gün sonra testi tekrarlamak uygun olur. Yeniden virüs ile az rakamda karşılaşılması ve eşlerden birisinde hastalık tanısı konulur konulmaz aktif yalıtım temkinlerinin alınması değişiğinde asemptomatik seyre neden olabilir.

8 SORU 8 YANIT | Ev içi bulaş oranı neden artıyor

Konut içi bulaşı önlemek için İsviçre peyniri modelinden bahsediliyor. Bu model bütün ne anlatıyor ve konut içi bulaş oranını nasıl düşürüyor?

Doç. Dr. Fatih Şahiner: Enfeksiyon bulaşı ile ilişkili tehlikelerin her birinin uygulanması ile enfeksiyon bulaşının bir noktada kesilmesi ilkesine dayalı bu yaklaşımı “elimizdeki gözetici temkinlerin tümünü aynı anda uygulayarak, bulaş zincirini kırmak” biçiminde özetleyebiliriz. Bu yaklaşımların her birinin tek başına gözetici eforu cılız olsa da, hepsi beraber uygulandığında birbirinin sarihini kapatarak daha eforlu bir korunma sağlanması ilkesine dayalı. İsviçre peynirinin delikli yapısına atfedilen ve yan yana dizilen dilimlerin değişik yerlerde bulunması sebebiyle dilim rakamı çoğaldıkça bir uçtan ötekisine geçişin güçleştiğini ifade eden bu benzetme hakikatinde bize ilk mektepte öğretilen ince ve basit kırılan çubukların yan yana gelmesi ile kırılmamasının güçleştiğini anlatan birlikten güç doğar öyküsünün değişik bir versiyonu da diyebiliriz.

8 SORU 8 YANIT | Ev içi bulaş oranı neden artıyor

İyileşmek üzere olanla hastalığın ağır düzeyinde olan aynı odada olursa ne olur? Bütün "Ben iyileştim" derken yine ağırlaşabilir mi?

Doç. Dr. Filiz Pehlivanoğlu: Virüs yayılımı semptomlarının başlamasından 1-2 gün evvel başlamakta ve semptomların ortaya çıkış yarıyılında virüs yükü doruğa çıkmakta ilk yedi gün içerisinde süratle düşmekle beraber ikinci haftanın ötesine uzayabilmektedir. Ağır olaylarda virüs yükünün daha yüksek olduğu ve daha uzun zaman virüs dağıldığını bildiren çalışmalar mevcuttur.

Hastalığı hafif geçiren bir şahıs muhtemelen ağır geçirenden daha evvel olumsuzlaşmıştır. SALLA-CoV-2’ye bağlı yine enfeksiyon alana gelebilir ancak ender görülen bir gidişat ve ilk enfeksiyondan sonra en az birkaç ay süren eforlu bir gözetici bağışıklık tekerrür enfeksiyona karşı gözeticidir. Ancak mutant virüslerle tekerrür enfeksiyon olabileceği burada vaktin ehemmiyeti olmadığı unutulmamalıdır. Hastaların bütün ‘Ben iyileştim’ derken tekerrür hasta olmasındaki en ehemmiyetli etken ise ağır seyir gösterecek hastaların bir haftadan sonra muayenehanelerinin makûslaşması ve sağlık kurumunda takibe lüzum dinlemeleridir.

Birinci haftalarını geçirip şikayetleri eksilen hastaların tekerrür makûslaşmasını beklemiyoruz. Bu hastalarda ilaçlarını kullanmak yanında iyi beslenme, bol akışkan alma, istirahat ve uyku büyük ehemmiyet taşımaktadır. Hastaların sıhhatli şahıslarla temasının yasaklanması ise hastalığın yayılımının yasaklanmasında ve salgının bitmesinde hayati ehemmiyet taşımaktadır.

Doç. Dr. Fatih Şahiner: Salgın süreçlerinin idaresinde ehemmiyetli bir ilke bu hakikatinde. Muhtemel olsa her bir fert ayrı odalarda kalsa hastanın yönetimi daha iyi olabilir. Ancak salgının ebatları geliştiğinde karantina temkinlerinin kapsamı da şahıslardan kümelere doğru genişliyor ve eş hastalıkları olanlar aynı küme içine alınıyor. Her bir hastanın hastalığın hangi düzeyinde olduğu da ehemmiyetli tabi. Mesela yeni tanı alan ve hastalığın erken yarıyıllarında olan bir şahıs solunum sekresyonlarında yüksek ölçüde virüs saçan semptomatik bir şahıs ile aynı etrafta kalırsa hastalık seyri negatif güzergahta etkilenebilir. 

TEST NETİCEYİ OLUMSUZ ÇIKSA DAHİ İHTİYATLI OLMAYA DEVAM

Aynı konutun içinde kalabalık popülasyon yaşayan pek çok aile var ve yalnızca bir şahıs pozitif olsa da öteki fertlerle aynı konutta yaşamak zorunda kalınıyor. Konut içi bulaşı artıran bu vaziyette tehlikeyi en aza indirgemek için nelere dikkat etmek gerekir?

Prof. Hekim Çağrı Büke: Aynı konuttaki fertlerden birinde Covid-19 ile ilişkili yakınmalardan rastgele birisinin olması gidişatında bu bireyin kendisini yalıtıma alması başka bir deyişle muhtemelse konutun ayrı bir odasında ve oda kapısı kapalı, odanın da sık sık havalandırıldığı biçimde odada kalması lüzumludur. Covid-19 PCR testi yapılmalıdır. Test neticeyi olumsuz çıksa dahi şayet yakınmalar devam ediyor ise yalıtıma devam etmek ve birkaç gün sonra testi yenilemek gerekir.

Son zamanlarda ortaya çıkan varyantların bir öteki özelliğinin çocukları ve gençleri de etkileyebildiği ve onlarda da ağır hastalıklara neden olabildiği göz önüne alındığında artık tehlike grubu olarak yalnızca yaşlılar ve altta uyuyan kronik hastalığı olan bireyler kavramının günümüzde genişleyerek hemen herkes olduğu unutulmamalıdır.

8 SORU 8 YANIT | Ev içi bulaş oranı neden artıyor

Konut içi bulaş tehlikesini eksiltmek için Covid-19’lu hasta ile aynı konutta yaşarken dikkat edilmesi gereken 10 nokta:

1-  Muhtemelse ayrı odada yaşanmalı
2-  Hastanın yanına girilecekse netlikle maske takılmalı
3-  Hastanın çamaşırları ve yemek eşyaları ayrılmalı
4-  Banyo ve tuvalet her kullanımdan sonra temizlenmeli
5-  Ortak alanlara temastan sonra eller yıkanmalı
6-  Hasta şahıs ortak alanlarda kesinlikle maske takmalı
7-  Konutun yüzeyleri sık sık temizlenmeli
8-  Havlu kesinlikle ayrı kullanılmalı
9-  Yastık suratları her gün değiştirilmeli
10- Konut kumpaslı olarak havalandırılmalı