Artık dünyayı yiyoruz

Artık dünyayı yiyoruz

Hesap kolay: Birleşmiş Milletler bilgilerine göre 2050’de dünya popülasyonu 10 milyar, besin lüzumu da bugünkünden yüzde 60 daha fazla olacak. Başka Bir Deyişle tüketimimiz neredeyse üç dünyanın karşılayabileceği

Besin; abuhava farklılığıyla gayret, su stresi, lekeliliği eksiltme, toprakları, ormanları ve dünyanın kaba hayatını koruma çalışmalarının kalbinde uyuyor. Zira dünyanın yaşanabilir buzsuz ve çöl olmayan topraklarının yarısı tarım için kullanılıyor. Tatlı suyun yüzde 70’i bu kaderde tüketiliyor, küresel sera gazı emisyonlarının dörtte biri yüzde 26 bu biçimde oluşuyor.
Yeme alışkanlıklarımızın faturası yalnızca bunlarla da hudutlu değil. Seyyaremizde yaşayan canlılar için de ortaya ciddi neticeler çıkıyor. Dünya Doğayı Koruma Birliği’nin IUCN ‘Kırmızı Liste’sinde nesli tükenme riskiyle karşı karşıya 28 bin cinsin 24 bini tarım ve su mahsulleri yetiştiriciliği sebebiyle tehlike altında.

İmal noksan kalıyor

Peki seyyaremize ve canlılarına bu kadar ağır bir değeri ne için ödetiyoruz? İnsanların refahı ve sıhhati için mi, beslenme mevzusunda harikulade bir noktada olduğumuz için mi? Ne yazık ki işin bu kısmı da pek iç açıcı değil. Birleşmiş Milletler’in bilgilerine göre 1961’den bu yana birey başına düşen besin imali yüzde 30 çoğalırken, o tarihten bu yana azotlu gübreler yüzde 800 ve sulama için su kaynakları yüzde 100’den fazla arkasıydı. Bununla beraber, hipotezi 821 milyon insan şu anda noksan besleniyor. 5 yaşın altındaki 151 milyon çocuk bodur, 15-49 yaş arası 613 milyon kadın ve kız çocuğu demir noksanlığından mustarip.
2 milyar erişkin de fazla kilolu veya obez. Özetle; besin imali noksan, erişilebilirliği adaletli değil ve seyyaremizdeki etraf meselelerinde ehemmiyetli bir rol oynuyor.

Artık dünyayı yiyoruz

Et ve sütün maliyeti ağır

Yediklerimiz, abuhava farklılığı veya biyolojik spektrum kaybı gibi dünyanın en büyük etraf meselelerinin çoğunun arttaki en güçlü nedenlerden biri. Perhizimizi değiştirerek su tasarrufu sağlayabilir, lekeliliği önleyebilir ve orman kaybını eksiltebiliriz. Böylece etrafsal ayak izimizde büyük bir fark yaratabiliriz. Yapmamız gereken yalnızca alışkanlıklarımızı altüst etmek. Birleşmiş Milletler’in alakalı müesseselerinin de kesintisiz vurgu yaptığı et ve süt mahsullerinden sakınmak, son bilimsel çalışmalara göre etrafsal tesirimizi eksiltmenin en ehemmiyetli yollarından biri. Belirtiler, et ve öteki hayvansal mahsullerin -aldığımız kalorilerin yalnızca beşte birini sağlamasına karşın- besinle alakalı sera gazı emisyonlarının yarısından aşırısından mesul olduğunu gösteriyor. Bu oran dünyadaki tüm arabalardan, kamyonlardan, uçaklardan ve gemilerden kaynaklanan emisyonla vahşice aynı ölçüde.

Bununla beraber besinlerimizin nasıl ve nerede üretildiğini öğrenmek de ehemmiyetli, zira aynı besinin etrafsal tesirde büyük değişiklikleri olabiliyor. Misalin, ormansızlaştırılmış arazide yetiştirilen bir inek, doğal çayırlarda yetiştirilenden 12 kat daha fazla sera gazı emisyonundan mesul. Güney Amerika’dan gelen vasati sığır eti, Avrupa’da üretilen sığır etinden 3 kat daha fazla sera gazının atmosfere salınmasına neden oluyor ve 10 kat daha fazla arazi kullanıyor. Biliminsanları et tüketiminin eksiltilmesinin karbon emisyonunda ehemmiyetli bir fark yaratacağını, ormanlar üzerinde de pozitif tesiri olacağını söylüyor.
Öte yandan bilimsel çalışmalar sütün ete göre doğaya tesirinin daha az olduğunu ama mevzubahisi peynir olduğunda gidişatın değiştiğini gösteriyor. Çalışmalar; yoğurt, süzme peynir ve krem peynir gibi mahsullerin tıpkı süt gibi daha ufak bir abuhava ayak izine sahip olduğunu ama cheddar veya mozzarella gibi peynir cinslerinin tavuktan daha fazla, ete yakın ölçüde bir tesire sahip olduğunu ortaya koyuyor.
Deniz mahsulleriyse et ve süt mahsullerine oranla abuhava üzerinde daha düşük bir tesire sahip ancak dünyanın yüzde 70’ini kaplayan
denizler de ciddi bir tükenişle karşı karşıya. BM Besin ve Tarım Teşkilatı’ne göre balık sürülerinin yüzde 90’ı harcanmış gidişatta, denizlerde iş sürdürülebilirlikten çok uzakta.

Ucuz besin hakikatinde çok pahalı

Suni gübre ve böcek ilacı kullanımından toprakların bozulmasına, su lekeliliğinden abuhava farklılığına kadar, mevcut besin sistemimizin doğa ve insan sıhhati için ehemmiyetli rakamda saklı maliyeti var. Besin imalinin görünmeyen maliyetinin her sene 4.8 trilyon dolar ortamında olduğu varsayım ediliyor. Bu maliyetler market kasalarında ödenmiyor ancak bugün harcayıcılar, yarın da gelecek jenerasyonlar bu büyük yükü ödentiler ve sağlık maliyetleri yoluyla taşıyacak. Alman tahlilcilerin dünya çapında yaptığı ve Nature Communications’ta yayımlanan çalışmaya göre yediklerimizin maliyetlerine doğaya olan maliyetleri de ilave edilseydi et maliyetlerinin bugünkünden yüzde 150, süt mahsulleri maliyetinin de yüzde 91 daha pahalı olması gerekecekti. Buna karşılık, organik usullerle üretilen, nebat bazlı yiyeceklerin maliyetindeki hipotezi çoğalış yüzde 6 olacaktı.

İsraf çığırından çıkmış gidişatta

Besinle alakalı tek meselemiz imal biçimi veya tüketim alışkanlıklarımız değil. Bu alanda sorumsuzluğumuzun da ciddi neticeleri var. Besin İsrafı Endeks Raporu’na göre dünyada üretilen besinin üçte biri israf ediliyor. Yüzde 60’ı insan tüketimine uygunken atılıyor. Dünya popülasyonunun yüzde 10’una denk gelen takribî 800 milyon insansa açlıkla gayret ediyor. İsraf edilen besinin yalnızca dörtte biri kurtarılsa dünyadaki 821 milyon aç insan doyabiliyor. Bu israf açlığın yanı gizeme su, toprak, enerji, emek ve anapara gibi kaynakların da büyük oranda boşa gitmesine neden olarak abuhava farklılığına tesir ediyor. Her sene 3.3 milyar ton karbondioksit salımı bu biçimde alana geliyor.
Türkiye İsrafı Temkine Vakfı 2020 seneyi raporuna göre ülkemizde her sene takribî 26 milyon ton besin israf ediliyor. Bu mahsullerin başındaysa meyve ve sebzeler geliyor ki bunların yüzde 53’ü tarladan harcayıcıya erişene kadar yok oluyor. TÜBİTAK tarafından yapılan araştırmalara göre bu kaybın ölçüyü de senede 12 milyon ton. En çok israf ettiğimiz bir öteki yiyecek de ekmek. Türkiye’de günde 12 milyon, senede 4 milyar 380 milyon ekmek ziyan oluyor. Ülkemizdeki senelik besin israfı, vasati 14 milyon vasıtanın bir senede oluşturduğu karbon emisyonuyla aynı tesire sahip. Üstelik mali olarak da senelik besin kayıp ve israfın faturası vasati 214 milyar liraya erişiyor.

KISA KISA 

Her 5 sürüngenden 1’i yok olma yolunda

Artık dünyayı yiyoruz

Nature’da yayımlanan, dünyadaki sürüngenlerin vaziyetine ait şimdiye kadarki en büyük tahlil, sürüngenlerin yüzde 21’inin yok olma riskiyle karşı karşıya olduğunu ortaya koydu. Çalışma, böyle bir kaybın ekosistem üzerinde feci tesirleri olabileceğini söylüyor. Araştırmanın eşbaşkanı ve Beynelmilel Doğa Koruma Birliği’nin IUCN Biyoçeşitlilik Değerlendirme Üniteyi’nin idareyicisi Neil Cox “Tehdit altındaki 1.829 sürüngenden her birinin soyu tükenirse devirici bir kayıp olur. Sürüngenleri ortadan kaldırırsak hasarlı böceklerdeki çoğalış gibi zincirleme tesirler ekosistemleri kökten değiştirebilir” diyor.

Muş Ovası kırmızıya boyandı

Artık dünyayı yiyoruz

Muş’ta karların erimesi ve havaların ısınmasıyla açmaya başlayan laleler, ovayı kırmızıya bürüdü. 15 ile 20 gün arasında ömrü olan laleler, ziyaretçi akınına uğruyor.