Balık diye plastik mi yiyoruz? Marmara ve Karadeniz’deki balık türlerindeki sonuçlar şaşırttı

Balık diye plastik mi yiyoruz? Marmara ve Karadeniz’deki balık türlerindeki sonuçlar şaşırttı

‘Seaspiracy: Denizlerdeki Komplo’ dokümansalı deniz hayatına dair anlattıklarıyla dikkatleri üzerine çekti. Görüntüler 'Balık yemeyi vazgeçin' çağrılarının bile oluşmasına neden oldu. Peki denizler…

Rejisör Ali Tabrizi’nin başrolde olduğu 'Seaspiracy' dokümansalı, insanların umman ve deniz hayatına verdiği hasarın yanı gizeme ticari balıkçılık sanayisinin bugüne kadar pek irdelenmeyen suratını görüntülerle ortaya koyuyor. 

Evraksal bir hayli müzakereyi de birliktesi getirdi. Takipçilerini dokümansalı izlemeye ve balık yemeyi vazgeçmeye çağıranların arasında Kanadalı vegan rock yıldızı Bryan Adams da var…Öte yandan ummanları gözetmek için çaba eden sivil toplum kuruluşu Oceana gibi bu fikre karşı çıkanlar da mevcut: “Muhtaçlık, açlık ve eksik beslenme ile karşı karşıya kalan ve kıyı balıkçılığına bel bağlayan dünyadaki surat milyonlarca insan için, deniz mahsulü tüketiminden sakınmayı seçmek, reelci bir tercih değil.”

ÜÇ EHEMMİYETLİ NOKTA

Dokümansalda balıkçılık sanayisi ve yunus vefatları arasındaki irtibattan, köpekbalığı yüzgeci ticaretine kadar bir hayli mevzu, oldukça sallayıcı görüntüler eşliğinde izleyiciye sunuluyor. Bununla beraber dokümansalda müzakere yaratan ve ağır tenkitlerin gayeyi olan bir hayli ayrıntı da bulunuyor. 

Benim ise en çok şu üç madde dikkatimi çekti:

1- Mikroplastikler deniz hayatı için çok riskli
2- Büyük Umman'taki plastiğin yüzde 46'sı balık ağlarından oluşuyor
3- Ummanlar 2048'de hemen hemen boşalacak

Dokümansalın yazarı Boyan Slat atık halindeki balık ağları ve mikroplastikler için şu ifadeyi kullanıyor: "Endüstriyel balıkçılık malzemeleri çoğunlukla kalın şamandıralar, adaleyeler ve ağlardan oluşuyor. Bu çöp çok daha yavaş ufalanıyor, haliyle canlılar için riskli. Ayrıca mikroplastikler ufalanma ve deniz yatağına batma meylinde olmasından dolayı risk talep ediyor.”

Tabii yalnızca plastiklerden bahsetmek yeterli değil. Dokümansalda sıkça altı çizilen balık ağları ile sanayi atıkları ve tarım kimyevilerini de sayabiliriz. Peki, ‘Seaspiracy: Denizlerdeki Komplo’ dokümansalı ile umman ve denizlerdeki canlıların vaziyeti dünyanın gündemine yerleşmişken, acaba Türkiye’nin denizlerinde vaziyet ne?

Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Su Mahsulleri Fakültesi Deniz Biyolojisi Anabilim Dalı Öğretim Azası Doç. Dr. Ülgen Aytan’a Türkiye denizlerindeki mikroplastiklerin deniz canlıları üzerindeki tesirlerini sorduğumda oldukça sansasyonel bilgiler verdi. Aytan aynı zamanda mikroplastik araştırma grubunun da takım lideri…

Balık diye plastik mi yiyoruz Marmara ve Karadeniz’deki balık türlerindeki sonuçlar şaşırttı

Evvel mikroplastiklerin ne olduğuna bakalım… Biçim, ebat, renk ve kimyevi içerik olarak her biri birbirinden farklı 5 mm’den ufak plastik parçacıklar bunlar. Ayrıca deniz ekosistemlerine karıştıkları andan itibaren civardaki lekeleyicileri ve patojenleri de üstlerinde topluyorlar. Bu mikroskobik plastikler genel olarak ‘mikroplastik’ olarak adlandırılıyor ancak değişik pisleyicilerden farklı olarak her birinin denizel civarda tutumu ve tesir mekanizması çok farklı.

Ülgen Aytan, şu ana kadar yapılan laboratuvar çalışmalarının mikroplastiklerin kapsadıkları toksik kimyevi ve pisleyicilerin, deniz canlılarının kan dolaşımına geçerek doku ve uzuvlarında birikime neden olduğunu ifade ediyor. Aytan ayrıca bu kimyeviler ve pisleyicilerin canlıların sihrime, faize gibi hayati işlevlerini negatif etkilediğini hatta çoğu defa da bu tesirler neticeyi canlı yaşamının sonladığını vurguluyor ve ilave ediyor:

“Plastik ve değişik lekeleyiciler seyyaremizin yüzde 70’inden aşırısını kaplayan, soluduğumuz havanın yarısından aşırısından mesul olan, abuhavayı tertip eden umman ve denizlerin biyojeokimyasını bozmakta. İnsan müdahalesi olmasa müthiş işleyen bu sistemde lekeleyiciler, ummanda ve denizlerde karbon döngüsünün bozulmasına neden oluyor.”

Bu ehemmiyetli vaziyeti ülkemizdeki denizler açısından düşünürsek uslara gelen ilk sual şu: Türkiye denizlerinde yaşayan palamut, hamsi, mezgit, barbun, istavrit gibi balıklar sıklıkla avlanıyor ve harcanıyor. Bu cinslere dair mikroplastik tüketimi tespiti yapılıyor mu? Bu mevzuda araştırmalar var mı?

Ülgen Aytan, ülkemiz denizlerinde yapılan çalışmalarla bir hayli ekolojik ve ekonomik kıymeti olan cinste mikroplastik tüketiminin tespit edildiğini söylüyor. Özellikle Marmara’da 12, Karadeniz’de 7 balık cinsinde değişen oranlarda mikroplastik tüketiminin tespit edildiğini vurguluyor. Bu cinsleri şöyle açıklıyor: Karadeniz'de hamsi, istavrit, palamut, mezgit, lüfer, barbun ve zargana...  Marmara'da ise istavrit, barbun, mezgit, kefal, kırlangıç, mazak, kaya, pisi, dil, trakonya, iskorpit ve çırçır... Bu cinsler içinde Ülgen Aytan ve takımının yaptığı araştırmalarda mikroplastiğin en çok görüldüğü cins, Karadeniz’de hamsi ve palamut… Marmara’da ise istavrit.

Yalnız yüksek mikroplastik tüketiminin tespit edildiği cinslerin, birkaç sene sonra yeniden aynı noktada yapılan başka bir araştırmada daha az ya da daha yüksek çıkma ihtimalinin olabileceğini söyleyen Aytan, balık cinsini araştırmak için alınan bölge, mevsim, o andaki lekeleyicinin gidişatının çok ehemmiyetli olduğunun da altını çiziyor.

Aytan şöyle devam ediyor: “Besin zincirinin üst seviyelerinde yer alan balıklar, biyoakümülasyon sebebiyle yüksek mikroplastiğe maruz kalabiliyor. Dünya genelinde şu ana kadar takribî 400 kadar balıkta mikroplastik tüketimi raporlandı. Takribî yarısı insan gıdayı olarak kullanılan cinslerdi. Her geçen gün bu listeye yeni balıklar ve kabuklu su mahsulleri de ilave edilmekte. 2050’ye kadar plastik imalinin daha da çoğalacağı göz önünde bulundurulduğunda, tablonun giderek makûslaşacağı, denizlerde yakın gelecekte balıktan çok plastik olacağı beklenmekte.”

Ayrıca Greenpeace Akdeniz'in hazırladığı 'Türkiye’deki Deniz Canlılarında Mikroplastik Lekeliliği' başlıklı rapor kapsamında Ege ve Akdeniz’den bir araya gelen, barbun, istavrit, kefal, mırmır, tekir ve kırmızı karides cinslerinin mide ve sindirim sistemleri incelendi. 243 adet balık, 32 adet karides ve 317 adet midye dolma tahlil edildi. Araştırılan balıkların yüzde 44’namda, kırmızı karidesin yüzde 18’inde ve midye dolmaların yüzde 91’inde mikroplastik bulundu.

Balık diye plastik mi yiyoruz Marmara ve Karadeniz’deki balık türlerindeki sonuçlar şaşırttı

PLASTİKLE KİRLENMİŞ DENİZ MAHSULLERİNİ YEMENİN İNSAN SAĞLIĞINA ZARARLARI NELER?

Bu mevzuda görüşlerine müracaat ettiğim beslenme ve perhiz uzmanı Dr. Tuba Kayan Tapan, analistlerin plastikle kirlenmiş deniz mahsulleri harcamanın insan sıhhati üzerindeki tesirlerini henüz bütün olarak açıklayamadıklarını söyledi. Ayrıca Yiyecek ve İlaç Dairesi’nin henüz bir hayli mikroplastik kaynağının tüketimiyle alakalı bir rehber geliştirmediği ya da sınırlamadığının da altını çizdi. Yalnız Tapan, mikroplastikle kontamine olmuş deniz mahsullerini yemenin bazı potansiyel tesirlerini şu biçimde açıkladı:

Oksidatif stres: Bu, antioksidanlar ve bedendeki hasarlı özgür radikaller arasındaki bir balanssızlıktır. Bunun, kanser ve kalp krizi gibi ciddi sıhhat meseleleri tehlikesini artırmak da dâhil olmak üzere, bir şahsın sıhhati için geniş kapsamlı tesirleri olabilir.

Nörotoksik tesirler: Plastiğe maruz kalmak nöronlara hasar vererek bunama gibi beyin sıhhati meseleleri tehlikesini artırabilir.

Endokrin bozulması: Plastik, bir endokrin bozucu olabilir, bu da endokrin sistemin ve hakimiyet ettiği hormonların tavır biçimini değiştirebileceği anlamına kazanç. Bu doğurganlığı, tutumu ve genel sıhhati etkileyebilir.

Tiroid zararı: Mikroplastiklere maruz kalmak tiroide hasar verebilir. Tiroid, birkaç ehemmiyetli işlevi kumpaslar ve doğurganlığı etkileyen hormonların hakimiyetinde rol oynar.

Kanser: Plastiğe maruz kalmak da kanser tehlikesini artırabilir. Bu, kronik plastiğe maruz kalmanın doğrudan tesirlerinden veya plastiğin neden olabileceği değişik zarar cinslerinden kaynaklanabilir. Misalin oksidatif stres, kanser için bir tehlike etkenidir.

NASIL BİR ÇÖZÜM YOLU BULUNURSA MİKROPLASTİKLERİN ÜSTESİNDEN GELEBİLİRİZ?

Bu mevzuda Ülgen Aytan, plastiğin baş etmesi çok güç bir problem olduğunu vurguluyor. Çaba edebilmek için kaynak tespitin yapılmasının ehemmiyetli bir adım olduğunu ifade eden Aytan'a göre çok farklı kaynaklardan fazla çeşitte ve ölçüde plastik giriyor olması, problemi baş etmesi efor bir hale getiriyor.

Ama çözümü de yok değil elbette. Galibiyetli atık idaresinin bu problemle gayrette çok ehemmiyetli bir adım olduğunu ifade eden Aytan, “Evrensel anlamda bugüne kadar üretilen plastiğin sadece yüzde 9’u geri dönüştürülmüş, yüzde 12’si yakılarak bertaraf edilmiş, geri kalan takribî yüzde 80’lik kısımsa tabiatta sonlanmış durumda. Tabiatda sonlanan plastikler muhtelif yollarla denizlerimize erişmekte. Bu anlamda atık yönetimi acilen iyileştirilmeli. Etrafsal tesirleri göz önüne alındığında olası olan had safhada geri dönüşümle bu materyal döngüsel ekonomiye tekerrür sokulmalı” diyor.

Yalnız şöyle bir gidişat da var. Artık dünyada plastikler menedilsin demenin reelci olmadığı bir asıl. Aytan, bu mevzuyla alakalı da “Bizi hoşlandıklarımıza eriştiren arabadan telefona, bilgisayara, yaşamımızı basitleştiren her türlü eşyaya hatta yaşam kurtaran takmalara kadar her şey plastik. Ancak tek kullanımlık plastiklerin yaşamımızda ve tabiatta yeri yok” diyor ve ilave ediyor:

“Alışveriş poşetlerinin fiyatlandırılmasının pozitif tesirlerini denizde yürüttüğümüz çalışmalarda görmekteyiz. Kullandığımız plastiklerin sonunda denize erişip binlerce ya da milyonlarca canlıyı tehdit ettiği şuuruyla tabiat arkadaşı, sürdürülebilir seçeneklerini seçim etmeliyiz. Tek kullanım plastikleri yalanlamalı, plastik kullanımını eksiltmeli, sahip olduklarımızı atmak yerine yine kullanma yoluna gitmeli ve kesinlikle geri dönüşüme göndermeliyiz.”

Balık diye plastik mi yiyoruz Marmara ve Karadeniz’deki balık türlerindeki sonuçlar şaşırttıÇanakkale Boğazı'nda balıkçıların tuttuğu, gövdesinde pet şişe halkası bulunan kupa balığı... Resim: Anadolu Ajansı

BALIK AĞLARI DENİZ VE DENİZ CANLILARI İÇİN HASARLI MI?

Dokümansalda Büyük Umman'taki plastiğin yüzde 46'sının balık ağlarından oluştuğuna dair bir ayrıntı var. Bu ayrıntıyı paylaşan ise evraksala katkıda bulunan etrafçı George Monbiot… 

Yüzde 46 oldukça yüksek bir oran. Peki balıkçı ağlarının nasıl bir tesiri olabilir?

Ülgen Aytan, kayıp ya da terk edilmiş balıkçılık malzemeleri, ummanlardaki plastik lekeliliğinin ağırlıkla çoğunu oluşturduğunu, her sene umman ve denizlerde 640 bin tondan fazla ağın terk edildiği ya da kaybedildiğinin altını çiziyor. Özellikle yakın zamanda yapılan bir çalışmada, umman yüzeyinde bulunan büyük ebatlı plastiklerin 25 cm yüzde 70'inin balıkçılıkla alakalı olduğunun açıklandığını söylüyor ve şöyle devam ediyor:

Balık diye plastik mi yiyoruz Marmara ve Karadeniz’deki balık türlerindeki sonuçlar şaşırttı

“Özellikle hayalet ağlar ve halatlar, seneler boyu balıklardan kabuklulara jenerasyonu tükenmekte olan kaplumbağalardan deniz kuşlarına ve hatta balinalara kadar bir hayli deniz canlısını tuzağa düşürme ve dolanma yoluyla tehdit etmekte. Neredeyse her gün bir deniz canlısının özellikle kaplumbağa, fok ve balinaların hayalet ağalara dolanarak acı sürüklediğini, hatta hayatının sonlandığını görmekteyiz.”

UMMANDA 2048’TE HİÇ BALIK CİNSİ KALMAYACAK MI?

Dokümansalda dikkat toplayan bir değişik ayrıntı da dokümansalın rejisörü ve anlatıcısı Ali Tabrizi’nin ummanlar ile alakalı kullandığı "Şu andaki balıkçılık seviyeleri devam ederse, 2048'de hemen hemen boşalmış ummanlar göreceğiz" ifadesi… Bu iddia 2006 tarihli bir araştırmadan ve New York Times'ın o yarıyıl araştırmayla alakalı yayımladığı "Balık Cinslerinin Küresel Çöküşünü Gösteren Araştırma" başlıklı haberine atıfta bulunuyor.

Yalnız Dalhouise Üniversitesi'nden Prof. Boris Worm BBC'ye verdiği müzakerede araştırmayla alakalı oldukça dikkat toplayan bir açıklama yaptı. Worm, 2006 tarihli araştırmanın şu an 15 senelik ve kullanılan bilgilerin çoğunun da 20 senelik olduğunun altını çizerek, o günden bu yana bir hayli bölgede eksilen balık popülasyonunu artırmak için teşebbüslerin olduğunu söyledi. Worm ayrıca fazla avlanma, istenmeyen balıkların tutulması, hayat alanı kaybı, kirlenme ve abuhava farklılığı gibi bir hayli sualin devam ettiğini, ancak 'verilen zararı tamir etmek için girişilen rakamsız çalışma olduğunu' da vurguluyor.

The Guardian’da yer alan bir haberde ise dokümansalın rejisörü ve anlatıcısı Ali Tabrizi, tepkiler sonrası ‘2048’ vurgusu için şunları söylüyor: “Biz bilim insanı değiliz, öyle olduğumuzu da iddia etmedik. Bu özel varsayım mevzuyla alakalı yapılan çalışma ve projelerden elde edilen bir öngörü. Dünyada genel balık popülasyonunun ciddi bir düşüş içinde olduğu öğreniliyor.”

Balık diye plastik mi yiyoruz Marmara ve Karadeniz’deki balık türlerindeki sonuçlar şaşırttı

Öte yandan BM Yiyecek Teşkilatı’nün Dünya Balıkçılık ve Su Mahsulleri Raporu’na göre balık stoklarının yüzde 90’ı fazla biçimde avlanıyor açıklaması da bir başka ayrıntı...

Bu mevzuyu Ülgen Aytan’a sorduğumda evraksaldaki gibi net bir tarih vermenin efor olduğunu ama fazla avcılığın evrensel bir problem olduğunu söylüyor:

“Balık stokları üzerinde abuhava farklılığından istilacı cinslere, lekelilikten fazla avlanmaya kadar bir hayli etmen tesirli. Birini tek başına kabahatli olarak göstermemiz doğru olmaz. Sarih olan, tüm bu etkenler insan faaliyetlerinin bir neticeyi. Günümüzde ne yazık ki tüketim üzerine heyeti bir sistemde yaşıyoruz, natürel kaynakları koruma yerine, harcama yoluna gidiyoruz. Fazla avcılık evrensel bir problem. Bu anlamda mevcut balık stoklarının sürdürülebilirliğini sağlamak için yeni tertip etme ve sıkı teftişlere lüzumumuz var. Balık içinde olduğu etrafın vaziyetini yansıtan bir canlı. Denize ne yollarsak o soframıza geliyor. Bu ağır metalde olabilir, petrol ya da plastik de olabilir. Ama kuşkusuz ki plastik en süratli gelişen ve baş etmesi en güç olan lekelilik. Denizler üzerindeki baskımızı acilen eksiltmeli bu yegane sistemin kendini yenilemesi için ona şans tanımalıyız.”