Covid-19 aşıları ve kadınlar: Farklı olan ne?

Covid-19 aşıları ve kadınlar: Farklı olan ne?

Johnson & Johnson'ın ürettiği Covid-19 aşısını olduktan sonra kan pıhtılaşma meseleyi yaşayan 8 şahıstan 7'sinin bayan olması, Covid-19 aşılarının bayan ve erkeklerde farklı tesirler yaratıp…

Covid-19 aşıları tüm dünyada süratle uygulanmaya devam ederken, her gün yeni bir tesir, yeni bir bilgi ortaya çıkıyor. Son olarak ABD’de Johnson & Johnson aşısının kan pıhtılaşma meselesine neden olduğu mazeretiyle durdurulması ve bu sualin bayanlarda çok daha sık yaşandığının ortaya çıkması üzerine bir uzman görüşüne müracaat ettik. 

Covid-19 aşıları bayanlarda daha mı fazla yan tesire neden oluyor?Kan pıhtılaşma tehlikeyi bayanlarda fazla mı?Aşının regl döngüsüne tesiri nedir?Hamileler ve hamile kalmak isteyenler ne yapmalı?

Tıbbi Mikrobiyoloji ve Tıbbi Viroloji Uzmanı Doç. Dr. Fatih Şahiner’e göre kan pıhtılaşma olaylarının rakamı bilimsel neticelere varmak için noksan. Ancak bayan ve erkeklerin aşıya ve hastalığa farklı tepkiler vermesi de mümkün.  

Johnson & Johnson aşısı olan 8 bireyde kan pıhtılaşması meseleyi alana gelmişti. Bu 8 şahıstan 7'sinin 18 ile 48 yaşları arasında bayanlar olduğu ortaya çıktı. Sorunun bayanlarda sık görülmesinin bilimsel bir karşılığı var mı?

Birkaç gün evvel Avrupa İlaç Ajansı Güvenlik Kurulu, Johnson & Johnson aşısı için mahsul bilgilerine aşının çok ender görülen bir yan tesiri olarak düşük trombosit rakamlı pıhtılaşma ile alakalı ihtar ilave etmeye karar verdi. Bu aşının 13 Nisan 2021 itibariyle, Amerika Birleşik Devletleri'nde 7 milyondan fazla bireye uygulandığı dikkate alındığında bildirimi yapılan 8 pıhtılaşma olgusunun neredeyse milyonda bir görülen bir yan tesir olduğu söylenebilir. Tüm olgular 60 yaşın altındaki şahıslarda ve çoğunlukla bayanlarda alana geldiği bilgisi var. Ancak az rakamdaki hadise sebebiyle halihazırda mevcut olan ispatlara direnerek, cinsiyet ve yaş gibi emin tehlike etmenleri henüz doğrulanmamıştır.

Eksantrik olan bir gidişat ise Johnson & Johnson aşılarında bildirilen pıhtılaşma ilişkili yan tesirlerin bir değişik vektör esaslı aşı olan Oxford-AstraZeneca aşısında yan tesir görülen olgulara çok eş özellikler sergilemesi. Her iki aşı da S proteinine karşı antikor imalini uyarmak üzere planlandı.

AŞILAR 'BAYAN-ERKEK' OLARAK AYRILABİLİR

Şubat ayında CDC tarafından yapılan bir araştırma, Pfizer/BioNTech ve Moderna aşılarını araştırdı. Tahlil neticesinde bildirilen yan tesirlerin yüzde 61’inin bayanlardan geldiği ortaya çıktı. Buna göre aşıların yan tesirleri bayanlarda daha fazla görülüyor diyebilir miyiz?

SARS-CoV-2 enfeksiyonlarında kazanılmış bağışıklık mekanizmasından biri antikor esaslı cevap ötekiyi de hücresel immün cevaptır. Bayanların viral enfeksiyonlara karşı daha eforlu olmasında, doğuştan gelen ve kazanılmış bağışıklıkta ehemmiyetli rol oynayan X kromozomu ve cinsiyet hormonlarının rolünün olabileceği öne sürülen bir varsayımdır.

Bayanlarda özellikle hücresel immün cevabın başka bir deyişle T hücre cevabının daha eforlu olduğu öne sürülmüştür. T hücreleri daha eforlu uyaran adjuvanlar ve aşı modellerinde vektör esaslı aşılar gibi bulunduğu için bu noktadan yola çıkarak erkeklere ve bayanlara uygulanacak aşı içeriklerinin farklı biçimde tertip edilmesinin ehemmiyetli olabileceği dahi bir müzakere mevzusu olarak gündeme geldi. Ancak henüz cinsiyete göre farklı aşı modellerinin geliştirilmesi pratik bir uygulama olarak yaşama geçmedi.

T hücre cevabı dışında bayanlar genellikle viral enfeksiyona ve aşılamaya karşı daha yüksek antikor tepkisi verirler, başka bir deyişle B hücre cevapları da daha eforludur. mRNA aşıları hem B hücre esaslı hem de T hücre cevaplarını uyardığı için her iki mekanizmanın erkeklere göre daha eforlu çalışması karşımıza çoğalmış yan tesirler olarak çıkabiliyor diyebiliriz. Hakikatinde bunun beklenen bir gidişat olduğu söylenebilir. Bu değişikliğin muayenehane ehemmiyetine göre ve yan tesirlerin tolere edilebilirliğine göre gelecekte erkekler ve bayanlar için farklı doz kapsayan aşılar üretilebilir veya doz aralığı yine optimize edilebilir. Ancak bu mevzu henüz netlik kazanmadığı gibi, yan tesirlerin bu biçimde eksiltilip eksiltilemeyeceği ile alakalı elimizde yeterli bilimsel bilgi bulunmuyor.

<strong>Covid-19 aşıları ve kadınlar</strong>: Farklı olan ne

DOĞUM HAKİMİYET HAPI KULLANANLARDA PIHTI RİSKİ DAHA YÜKSEK

Uzmanlar, 10 senelik bir zaman içinde doğum hakimiyeti hapı alan her 100 bayandan birinin pıhtı yaşayabildiğini söylüyor. Bu ne anlama geliyor?

FDA'nın bilgilerine göre, oral doğum hakimiyet hapı kullanmayan her 10.000 bayandan 1 ila 5’inde doğum hakimiyet hapı kullanan bayanların ise 3 ila 9’unda bir pıhtılaşma bozukluğu büyüyebileceği bilgisi var. Gebelikte ise bu oran azıcık daha yüksek; her 10.000 bayanda 5 ila 20'sinde.

Başka Bir Deyişle bu bağlamda gebelik azami kan pıhtılaşması tehlikesine sahip. Aşılardaki pıhtılaşma mekanizması serebrovasküler tromboz ve doğum hakimiyet hapı kullananlardaki pıhtılaşma mekanizmalarının derin ven trombozu farklı olduğu üzerinde durulsa da bu mevzu gebelik tasarlayan veya korunmayı düşünen şahıslar için bir kaygı kaynağı olmaya devam ediyor. Bu noktada inaktif aşılarla aşılanma seçim edilebilir bir alternatif olarak değerlendirilebilir.

Yapılan bir araştırma koronavirüs aşılarının, koltuk altlarında mamogramlarda beyaz kirler olarak görünecek genişlemiş lenf düğümlerine neden olabildiğini söylüyor. Bunlar ne anlama kazanç?

Omuzdan yapılan aşılarda aşı içeriğinde bulunan veya adale hücrelerinde üretilen viral proteinlerin bağışıklık sistemini uyarmak için ilk eriştiği lenf nodları koltuk altında bulunan lenf nodlarıdır. Lenf nodları bedenimizdeki bir hayli enfeksiyondan sonra gelişen ve enfeksiyonlarla savaşta kritik ehemmiyete sahip olan korunma sistemimizin ileri karakollarıdır diyebiliriz.

Aşılama harekâtını reel bir enfeksiyonu taklit etmeye çalışan suni bir enfeksiyon modeli olarak düşündüğümüzde genişlemiş lenf düğümlerinin beklenen ve bayağı bir bağışıklık tepkisi olduğu ve aşıya cevabın varlığını gösteren bir belirti olduğunu söyleyebiliriz. Mamografi harekâtında metastaz yapmış kanserle karıştırılma ihtimali sebebi ile ehemmiyetli olsa da aşı ile ilişkili sihrime geçici bir gidişat olduğundan uygun bir aralık sonrası yapılan bir hakimiyet tetkiki ile bu gidişat basitçe çözülebilir veya aşı sonrası daha uygun bir yarıyıla mamografi buluşması alınabilir.

HAMİLE KALMAYA MANİ DEĞİL

Doğurganlık rehabilitasyonu gören ya da hamile kalmayı tasarlayan bayanların aşı giderekmesini nasıl ayarlaması gerekiyor? Aşının doğurganlık rehabilitasyonlarına ya da hamileliğe bir maniyi bulunuyor mu?

Ülkemizde kullanılan aşılar için yan tesirleri görece daha düşük ve daha tehlikesiz aşılar diyebiliriz. ABD’de bildirilen tüm olaylarda pıhtılaşma yan tesirlerinin aşılamadan sonraki üç hafta içinde ortaya çıktığını, aşıların gözetici aktifliğinin büyümesi ve immün cevabın olgunlaşması için ikinci dozdan 20 gün ila bir ay sonraki bir zamana lüzum olduğu dikkate alındığında rehabilitasyonu tasarlayan bayan hastalıkları ve doğum uzmanının nasihatlerine göre bu zaman basitlikle ayarlanabilir. Şu an için inaktif aşıların doğurganlık rehabilitasyonlarına ya da hamileliğe bir maniyi olmadığını ve mümkün tehlike seviyesinin değişik aşılara göre en alt seviyede olduğu söylenebilir.

<strong>Covid-19 aşıları ve kadınlar</strong>: Farklı olan ne

Gebelerin aşı olup olamayacağı mevzusunda son gidişat nedir?

Hastalık Hakimiyet ve Korunma Merkezleri CDC bilgilerine göre hamile bayanlar hamile olmayanlara mukayeseyle Covid-19 sebebiyle ciddi hastalık tehlikeyi altında. Bu, şiddetli hastalık, yoğun bakıma kabul, mekanik ventilasyon veya vefatla sonuçlanan hastalık anlamına geliyor. Ek olarak, Covid-19'u olan hamile şahıslar, Covid-19'u olmayan hamile bayanlara mukayeseyle erken doğum gibi negatif hamilelik neticeleri tehlikeyi altında olabilir.

Yeniden CDC bilgileri, bir hayli uzmanın SARS-CoV-2 aşıların bedende çalışma ilkeyi ve bağışıklık sistemini uyarma mekanizmalarına dair esas bilgilere direnerek bu aşıların hamile insanlar için emin bir tehlike oluşturmalarının mümkün olmadığına inandıklarını belirtiyor. Şu anda hamile şahıslarda Covid-19 aşılarının güvenliği ile alakalı hudutlu bilgi bulunuyor. Hali Hazırda Covid-19 aşılarının hamile insanlarda güvenlik ve faalliğini ortaya koymayı kasteden muayenehane araştırmalar devam ediyor.

Aşı üreticileri ayrıca muayenehane deneylerde aşı alan ve hamile kalan şahısların bilgilerini de izliyor. Bunun dışında gebelikten evvel veya gebelik sırasında Moderna, Pfizer/BioNTech veya Johnson & Johnson aşısı alan hayvanlarda yapılan çalışmalarda hiçbir güvenlik evhamı bulunmadığı raporlarda yer alıyor.

Koronavirüs aşıları regl döngüsünü etkiliyor mu?

Bayan sıhhati ve immünoloji uzmanları, daha fazla araştırma yapılana kadar adet farklılıklarının Covid-19 aşısının bir neticeyi olup olmadığını söylemekte kararsız ediyorlar. Ancak salgının neden olduğu ek stresin bireyin adet döngüsündeki farklılıklara katkıda bulunabileceğini vurguluyorlar.

<strong>Covid-19 aşıları ve kadınlar</strong>: Farklı olan ne

Koronavirüsün ortaya çıktığı ilk yarıyılda erkeklerin bu virüsten daha fazla etkilendiği açıklanmıştı. Şimdi ise aşıların yan tesirlerinin bayanlarda daha fazla olduğu söyleniyor. Bu iki vaziyetin de sebebi nedir?

Geçmişte MERS-CoV ve SARS-CoV’nin erkekleri bayanlardan daha fazla enfekte ettiği gösterilmişti. Benzer biçimde aktüel muayenehane gözlemler, cinsiyet ve yaşın Covid-19'a yatkınlık için iki bağımsız tehlike etkeni olduğunu, başka bir deyişle erkeklerin ve ileri yaşlı fertlerin enfeksiyona ve ciddi hastalıkların gelişimine daha duyarlı olduğunu söylüyor.

Yapılan ilk çalışmalar, SARS-CoV-2 enfeksiyonlarının yüzde 54,3 ila 58,1 oranlarıyla erkeklerde daha yaygın olduğunu ortaya koydu. Hatta yüzde 68 gibi daha yüksek oranların bildirildiği yazılar yayımlandı. Ek olarak, daha yeni çalışmalar yeniden erkeklerde sağlık kurumuna yatış ve vefat oranlarının bayanlara göre daha yüksek olduğunu gösterdi.

Bu fark, bazı çalışmalarda bayanlarda daha eforlu T hücre cevapları ile ilişkilendiriliyor. Hormonal ve genetik değişiklikler de vurgulanıyor ancak bu değişikliğin sebebi henüz netleştirilemedi. Sonuç olarak her iki vaziyetin sebebi de bayanlardaki bir derece daha eforlu olan bağışıklık cevabıdır diyebiliriz. Bu gidişat natürel enfeksiyonlara karşı bayanlara avantaj sağlarken, bağışıklık sistemini uyarmak için kullanılan aşılar için bu ufak değişiklik erkeklere göre bayanlarda yan tesirlerde hafif bir çoğalış olarak karşımıza çıkıyor. Bu ayrıntı bilgilerde bahsedilen yan tesirlerin yüz binlerce ve on binlerce aşı olan şahıstan yalnızca birkaçında görüldüğünü ve bu aşıların Türkiye’de kullanılan aşılar olmadığını da dikkate almak gerekli.