Hangisi daha riskli: Durdurmak mı, aşılamaya devam etmek mi?

Hangisi daha riskli: Durdurmak mı, aşılamaya devam etmek mi?

AstraZeneca aşısının kan pıhtılaşması sebebiyle bir hayli ülkede durdurulmasının ardından, Johnson & Johnson aşısı da Amerika Birleşik Devletlerinde aynı mukadderatı paylaştı. Aşılarda yaşanan…

Johnson & Johnson, ilk tek doz Covid-19 aşısı olma özelliği ile salgında yeni bir umut olmuştu. Viral vektör teknolojisiyle geliştirilen aşı, ABD’de takribî 7 milyon insana uygulandı. Aşı uygulamasına devam edilecekken geçtiğimiz günlerde beklenmeyen bir büyüme oldu ve Johnson & Johnson aşısı olan 6 bireyde kan pıhtılaşması meseleyi alana geldiği için aşılamanın askıya alındığı haberi geldi.

Kan pıhtılaşması yaşayan bir şahıs yaşamını kaybederken bir bireyin ise gidişatı ağır. Kan pıhtılaşma meseleyi yaşayanların 18 ila 48 yaş arası bayanlar olduğu da yapılan açıklamalar arasında yer aldı. Durdurma kararının alınmasının ardından bir bayanda ve muayenehane sınamalar sırasında bir erkekte daha kan pıhtısı meseleyi yaşandığı ortaya çıktı ve Johnson & Johnson aşısıyla ilişkilendirilen toplam olayların rakamı 8 oldu.

Aşı durdurulma kararı reelinde çok da yabancı olduğumuz bir gidişat değil. Tıpkı Johnson & Johnson gibi viral vektör teknolojisiyle Oxford Üniversitesi ve AstraZeneca ilaç firmasının işbirliğinde geliştirilen koronavirüs aşısı için de özellikle Avrupa ülkelerinde durdurma kararları alınmıştı.

AstraZeneca aşısı olanlarda alana gelen kan pıhtılaşması neticeyi yaşanan vefatlar sonrası İspanya, Hollanda, İrlanda, İtalya, Letonya, İsveç, Danimarka, Romanya, Bulgaristan, Norveç, İzlanda, Endonezya ve Bosna Hersek bu aşıyı durdurma kararı almıştı. AstraZeneca kullanan ülkelerden olan Almanya ise aşının 60 yaş ve üzeri bireylere yapılmasına karar vermişti.

Avrupa Birliği İlaç Dairesi'nden yafta teklifi geldi

Avrupa Birliği İlaç Dairesi EMA, Johnson & Johnson aşısı olanlarda ender olarak tesadüfülen kan pıhtılaşması meseleyi ile aşı arasında mümkün bir paralellik buldu. Bunun üzerine aşılara kan pıhtılaşması meseleyi için bir ihtar yaftayı ilave edilmesi gerektiğini bildirdi. Öte yandan EMA, bu aşının durdurulma kararı için ise “Verimleri mümkün yan tesirlerden çok daha fazla” yorumunu yaptı.

EMA, aynı mesele nedeniyle pek çok ülkede durdurulmasına karar verilen AstraZeneca aşısı için de yafta farklılığı teklifinde bulundu. Daire, bu aşının da bereketlerinin mümkün yan tesirlerden çok daha yüksek olduğunun altını çizdi.

EMA'nın bu teklifinin ardından Yiyecek ve İlaç Yöneti FDA cuma günü yaptığı açıklamada, tek dozluk Johnson & Johnson Covid aşısının kullanımına günler içinde yine başlanacağını söyledi. FDA aşının yaftasına, genç bayanlar arasında alana gelen ender bir kan pıhtılaşma bozukluğu tehlikeyi hakkında ihtar ilave edileceğini de belirtti.

Aşı durdurulması nelere yol açabilir?

Uzmanlar, aşılar için alınan duraklama kararının aşı tereddütlüğünü körükleyebileceğini ve insanları daha fazla riske sokabileceğini söylüyor. Nasıl mı? Şöyle açıklayalım…

Bilim insanları aşılar mevzusunda sarih olmanın ehemmiyetine her zaman dikkat topluyor. Aşılar hakkındaki bilgilerin saydam bir biçimde paylaşılması oldukça ehemmiyet taşıyor. Johnson & Johnson ve AstraZeneca aşıları hakkında durdurulma kararı alınması da bu transparanlığın bir yansıması.

Evet ama ya mevzubahisi ihtiyatlar aşı tereddütlüğüne ve güvensizliğine neden oluyorsa? 

Bazı uzmanlar, şimdiye kadar kan pıhtılaşmasının aşı enjekte edilen her milyon şahıstan yalnızca birini etkilediğini ve buna aşının neden olup olmadığının ise henüz netlik kazanmadığını söylüyor. Buna göre, Johnson & Johnson ve AstraZeneca aşılarının kan pıhtılaşma yan tesirinin devamlı vurgulanması ve bu nedenden dolayı uygulanmasının durdurulması, komplo teorisyenlerinin eline efor verebilir, aşı tereddütlüğünü artırabilir ve gün sonunda daha fazla insanın vefatına neden olabilir.

Hangisi daha riskli: Durdurmak mı, aşılamaya devam etmek mi

Güvensizlik yüzde 50’nin üzerinde

Geçtiğimiz aylarda yapılan bir ankete göre, Fransızların yüzde 61'i, Almanların yüzde 55'i ve İspanyalıların yüzde 52'si AstraZeneca aşısının ‘güvensiz’ olduğunu düşünüyor. Bu insanlar şayet aşı tereddütlüğü yaşar ve aşı olmamaytercih ederse amaçlanan cemiyet bağışıklığını oluşturmak oldukça güç görünüyor.

Öte yandan yetkililerin etik açıdan alternatifi de bulunmuyor. Johnson & Johnson ve AstraZeneca aşılarından sonra yaşanan kan pıhtılaşması meselesini görmezden gelmek de bilim insanları için bir alternatif değil.

Aşılara göre kan pıhtılaşması olasılıkları incelendi

Açıklanan yeni neticeyi de bu mevzuda oldukça tuhaf bilgiler ortaya koydu. Oxford tahlilcileri, Covid-19 geçirenlerde kan pıhtılaşması tehlikesinin aşılama sonrası yaşanması mümkün tehlikeden 8-10 daha yüksek olduğunu bildirdi. Yeniden aynı araştırmada kan pıhtılaşması yaşayan olayların yüzde 30’unun 30’lu yaşların altında alana geldiği neticesine erişildi. Özetle belirtilerde Covid'in kan pıhtılaşmasını artırdığı hakikatinin altı çizildi.

Covid-19 hastalarında bildirilen kan pıhtılaşması olaylarının, Covid-19 aşısı olanlarda alana gelen hadiseler ile karşılaştırılması:

500 binden fazla Covid-19 hastasının yer aldığı bu çalışmada, kan pıhtılaşması oranı milyonda 39 olarak belirlendi.mRNA teknolojisi ile üretilen Covid-19 aşısı Pfizer/BioNTech ve Moderna olan 480 binden fazla bireyde kan pıhtılaşması görülme oranı milyonda 4 idi.AstraZeneca aşısının ilk dozundan sonra kan pıhtılaşmasının milyonda 5 bireyde görüldüğü bildirildi.mRNA aşılarına mukayeseyle, Covid-19 olanlarda kan pıhtılaşması görülme tehlikeyi takribî 10 kat fazla.AstraZeneca aşısına mukayeseyle, Covid-19 olanlarda kan pıhtılaşması görülme tehlikeyi takribî 8 kat fazla.

Aşılarla alakalı her mevzunun merak, evham ve coşku yarattığı bu pandemi sürecinde, aşı durdurulma kararlarını, kar/hasar balanslarını Hacettepe Üniversitesi Aşı Enstitüsü Öğretim Görevlisi Doç. Dr. Sezer Okay ve Fonksiyonel Tıp, İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Aytaç Karadağ ile konuştuk.

Bu aşı durdurma kararlarını nasıl yorumlarsınız?

Doç. Dr. Sezer Okay: Öncelikle, diğer Covid-19 aşıları içerisinde neden kan pıhtılaşma meselesinin Johnson & Johnson ve AstraZeneca aşılarında ortaya çıktığını denetlemek gerekli. Her iki aşının ortak özelliğine baktığımız zaman bu aşıların adenovirüs vektörler başka bir deyişle antijeni bedenimize taşıyan sistemler kullandığını görmekteyiz. Adenovirüsler olağanda insanlarda enfeksiyona neden olan yapılardır ve bu virüslerin insanlardaki kan pıhtılaşma etkenleriyle etkileşimde olduğu daha evvel yapılan çalışmalarda gösterilmiştir. Aşı emelli kullanılan adenovirüs vektörler hastalık yapma özelliğini kaybetmiş olan virüslerdir. Ancak, Johnson & Johnson ve AstraZeneca aşılarında kollanan kan pıhtılaşması meseleyi gösteriyor ki hastalık yapmıyor olsa da adenoviral vektörlerin bu özelliği devam edebilmektedir. Bu surattan, adenovirüs esaslı diğer aşılarda da bu mevzu göz önünde yakalanmalıdır.

Yalnız gözden kaçırılmaması gereken nokta, bu aşıları olan insanların çoğunluğunda bu yan tesir kollanmamış, kan pıhtılaşması meseleyi çok az rakamdaki fertte ortaya çıkmıştır. Bu sebeple yapılması gereken, kan pıhtılaşması meseleyi yaşanan fertler detaylı olarak araştırılarak hangi özelliğin bu fertlerde yan tesiri ortaya çıkardığının tespit edilmesidir. Böylece, aynı özellikleri taşıyan insanların bu aşıları olmasının önüne geçmiş olursunuz. Aşıların kullanımından tamamen bırakılması doğru değildir zira çok rakamda insana uygulanan aşıların büyük oranda ciddi yan tesirinin olmadığı ve hastalıktan gözettiği görülmüştür. Ancak, kan pıhtılaşması görülen insanlardaki hangi özelliklerin bu yan tesire neden olduğu tanımlanana kadar aşıların kullanımı durdurulabilir.

Dr. Aytaç Karadağ: Koronavirüsün en sık görülen 3 vefat nedeninden biri kanı pıhtılaştırarak kalp krizi, akciğer embolisi veya beyin felci yapmasıdır. Diğer iki vefat nedeni ise sitokin kasırgası ve korona ile altüst olan bağışıklık sisteminin zayıflamasından dolayı büyüyen ikincil zatürrelerdir. Bu bağlamda kanı koyulaştırıp vefatlara neden olan bir enfeksiyondan korunmak için kanı pıhtılaştırma tehlikeyi olan aşıyı kullanmanın manalı olmadığını düşünüyorum.

Hangisi daha riskli: Durdurmak mı, aşılamaya devam etmek mi

Aşının durdurulması mı, yoksa aşıların mümkün yan tesirleri mi? Hangisi daha fazla vefata neden olabilir?

Aytaç Karadağ: Kan pıhtılaşma meseleyi yaşanan Johnson & Johnson ve AstraZeneca aşılarının durdurulması kararını doğru buluyorum. Öte yandan insanlarda bu haberler sonrası büyük bir kafa karmaşıklığı yaşanıyor. Bunlara da sarihlik getirmek gerekiyor; bizim ülkemizde kullanılan BioNTech ve Sinovac aşılarında kan pıhtılaşma tehlikesine tesadüfülmedi. Bu aşıların mümkün diğer yan tesirleri de düşük. Cemiyet sıhhati düşünüldüğünde aşıların bereketi her zaman tehlikelerinden daha baskın olur. 

Sezer Okay: Covid-19 açısından düşünürsek, aşının dışında bizi hastalıktan büyük oranda gözetecek ilkeler emindir; kaidesine uygun maske kullanımı, kalabalık etraflarda bulunmama ve mesafe, paklik ve hijyen kaidelerine geçim. Bu prensiplere uyarak hastalığın ortaya çıkışından bu yana hasta olmayan pek çok insan var. Aşı bizim için sigortadır ancak aşı olana kadar geçen müddette kendimizi hastalıktan nasıl koruyacağımızı öğreniyoruz. Bu sebeple, ciddi yan tesirleri göze alarak aşılamanın devam etmesini doğru bulmuyorum. Süratli bir biçimde aşıların yan tesir sebepleri incelenerek olasıysa bu sebeplerin ortaya çıkmayacağı şahıslarda bu aşıların kullanılması gerekiyor. Şayet bir aşı cemiyetin genelinde ciddi yan tesirlere neden oluyorsa da bu aşının kullanımına son verilmeli, ciddi yan tesiri olmayan aşıların imal kapasitesi artırılmalıdır. 

Salgınla gayret idaresinde aşılamanın bereketi ile mümkün yan tesirlere karşı ihtiyatların balansı nasıl sağlanmalı?

Sezer Okay: Aşılar, uygulandığı ferdin ve aynı zamanda cemiyetin sıhhatini gözetmek için kullanılan vasıtalardır. Cemiyet sıhhatini gözetmek için bazı insanları feda etmek gibi bir yaklaşım mevzubahisi olamaz. İnsanlığa tehlikesiz aşılar sunmak zorunluluğundayız. Ancak şöyle bir gidişat var ki fertlerin sıhhat yapısı bağışıklık sistemi birbirinden değişik olduğu için aşılar tüm fertlerde aynı tesirleri doğurmaz. Hangi gidişatta nasıl bir neticenin ortaya çıkacağı tanımlanarak saydam bir biçimde açıklanması gerekiyor. Böylece, aşıyı olacak bireyde ciddi yan tesirlerin ortaya çıkma ihtimali öğrenilir ve ona göre karar verilir.

Yan tesirlere karşı alınan temkin kararları aşı tereddütlüğünü tetikler mi?

Sezer Okay: Aşı tereddütlüğünü ortaya çıkaran en esas neden belirsizliktir. Aşının içeriği, tehlikesiz olup olmadığı, hastalığa karşı yeterince gözetip gözetmediği gibi mevzularda bilgi yetersizliği varsa bazı insanlarda aşı tereddütlüğü ortaya çıkabilir. Bu sebeple, aşı tereddütlüğünün önüne geçebilmek için kafalarda sual işareti kalmayacak biçimde saydam olunması gerekiyor. Olağanda bir aşının geliştirilme safhaları günbegün cemiyet tarafından takip edilmez. Ancak şu an bir pandemi sürecinde olduğumuz için aşılarla alakalı durum devamlı insanlar tarafından takip ediliyor.

Pandemiden dolayı muayenehane faz çalışmaları sıradan vaktinden daha kısa yakalandığı için yaygın aşılama sırasında bazı meseleler ortaya çıkabiliyor. Bu gidişatta yapılması gereken, saydam bir biçimde negatif gidişatla alakalı tüm bilgilerin verilmesidir. Bu negatif gidişatla alakalı neler yapılacağı, neticede neler olabileceği gibi bilgilerin verilmesi çok ehemmiyetli. Aşı tereddütlüğünü tetikleyen sadece yan tesirler değildir. Misalin değişik merkezlerde yapılan muayenehane faz çalışmalarının neticelerinin değişik çıkması gibi vaziyetler de aşı tereddütlüğünü tetikleyebiliyor. Her şartta cemiyetin neden böyle bir vaziyetin ortaya çıktığı mevzusunda bilgilendirilmesi gerekiyor. Transparanlığın aşı tereddütlüğünü büyük oranda eksilteceğini düşünüyorum.       

J&J ve AstraZeneca krizlerinde yetkililerin ulusu doğru bilgilendirme ile salgınla çabanın geneli için aşıya devam kararı arasında kaldığı görülüyor. Bu paradoks nasıl çözülmeli?

Aytaç Karadağ: Ticari şirketler her ne kadar aşıya devam kararı verse de Avrupa Birliği İlaç Dairesi  bu aşıların yaftasında “seyrek pıhtılaşma yapabilir” ihtarını ilave edilmesini öneri etti. Aynı zamanda Amerika İlaç Dairesi pıhtılaşma tehlikeyi olan Johnson & Johnson aşısını askıya alma kararı aldı. Başka Bir Deyişle aşı üreticilerinden ziyade aşıyı uygulatan, onay veren müesseselerin aldığı kararlar daha ehemmiyetlidir.

Sezer Okay: Aşılanma oranında düşüş olmasından korkarak bilginin saklanması doğru değildir. Özellikle, mümkün ciddi yan tesirlerin öğrenilmesine karşın cemiyetten saklanması kabul edilemez. Aşı tereddütlüğünde belirttiğim gibi reelinde bilginin saklanması aşı tereddütlüğünü artırıyor. Siyasi ve/veya ekonomik sebeplerden dolayı bazen bilginin saklandığına tanık oluyoruz ancak bu gidişat cemiyette çoğalan bir evhama neden oluyor. Yetkililerin süreci tamamen saydam bir biçimde idaremesi gerekiyor. Covid-19 aşılarında yaygın bir aşılama süreci yürütüldüğü için yapılacak en küçük bir yanılgı, çok rakamda insanın sıhhatiyle oynamak anlamına geliyor.