İşte 'nazal aşı' hakkında merak edilenler: “10 yıldır uyuyan yapay hücreleri uyandırdık”

İşte 'nazal aşı' hakkında merak edilenler: “10 yıldır uyuyan yapay hücreleri uyandırdık”

“İntranazal”, başka bir deyişle burundan sprey biçiminde planlanan Kovid aşısının tüm ayrıntılarını aşıyı geliştiren takım ilk defa DHA’ya açıklamıştı. 10 sene evvel, başka bir proje için geliştirilen…

Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’nın Faz 1 insan sınamalarının Ankara Şehir Sağlık Kurumu’nde başlatılacağını duyurduğu ve “Neticeler zaferli olursa dünyada ilk olacak” dediği burundan sprey biçiminde uygulanacak yerli aşının ilk numune yapımları, Mart ayında başladı. Sanayi Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ve TÜSEB dayanağı ile geçtiğimiz sene Mart ayından bu yana devam eden aşı çalışmasında, hayvan deneyleri zaferle sonuçlandı ve aşının önümüzdeki günlerde ilk defa gönüllüler üzerinde sınanmaya başlanacağı vurgulandı. Aşıyı geliştiren biyoteknoloji ve nanoteknoloji işletmesi Nanografi AŞ’den yapılan yazılı açıklamada, çalışmalardan istenen galibiyet elde edilirse mevcut kapasiteyle senede 250 milyon doz aşı üretilebileceğine işaret edilirken, burundan uygulanacak aşının öğrenilen inaktif ve mRNA modeli aşılardan değişik olarak, protein esaslı bir aşı olarak planlandığı belirtildi. Açıklamada, “Virüsün insanları enfekte eden nazal yolda virüs ile gayret edildiği için, aşının daha faal ve süratli bir immünite bağışıklık oluşturması bekleniyor. Hayvan deneyleri ‘İyi Laboratuvar Uygulamaları’ akreditasyonununa sahip GLP laboratuvarında zaferle bitirildi. Aşının ruhsatlandırma çalışmasının ise Ağustos ayına kadar bitirilmesi bekleniyor” denildi.

KAMU, ÖZEL SEKTÖR VE ÜNİVERSİTE İŞBİRLİĞİNDEN DOĞAN GALİBİYET ÖYKÜSÜ

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Sağlık Bakanı Koca ile Sanayi ve Teknoloji Bakanı Varank’ın çok yakından takip ettiği aşıyı geliştiren ODTÜ, Hacettepe, Ankara ve Gazi Üniversitesi’nden bilim insanları, zaferli olursa dünyada ilk olacak “sprey Kovid aşısıyla” alakalı tüm ayrıntıları Temmuz ayında ilk defa Demirören Haber Ajansı’na DHA anlatmıştı. Sanayi Bakanlığı’nın, Kovid 19 salgınının Çin’de ortaya çıkmasının ardından Türkiye’de aşı geliştirmek için özel sektör ve üniversitelere çağrı yapması ve Sağlık Bakanlığı’nın da yardımıyla, Kovid aşısı geliştirmek üzere bir bilim ordusu kuran Nanografi A.Ş.’nin aşı takımı, 10 sene evvel, başka bir proje için geliştirilen suni akciğer modeli ile azot tankında dondurularak bekletilen akciğere özel bağışıklık hücrelerini “uyandırarak”, bu aşıda süratle yol kat etmeyi muvaffak oldu. İnsan çalışmalarından da istenen galibiyet sağlanırsa aynı zamanda dünyada ilk defa, bir aşı ek içeriği adjuvan sayesinde “muhakkak bir zamanlığına da olsa” rehabilitasyonu destekleyici özellikte olacak. Kamu ve özel sektör, üniversite işbirliği ile Türkiye’nin en iyi üniversitelerinden kimya, genetik, biyokimya ve tıp alanlarında her biri ehemmiyetli çalışmalara imza atmış akademisyenlerden oluşan 40 karakter takım, Kovid’e takat olacak aşıyı geliştirmek için gece gündüz çalıştı, hayvan ve bağışıklık hücresi deneylerini bitirdi ve ilk insan sınamaları için gün sayıyor."

“10 YILDIR YATAN SUNİ AKCİĞER HÜCRELERİNİ UYANDIRDIK”

Yerli Kovid aşısı takımında akciğere has insan bağışıklık hücreleri deneylerini yürüten Ankara Üniversitesi Tıp Fakütesi İç Hastalıkları Kısmı Fizyopatoloji Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Nuray Yazıhan, 9 ay evvel DHA’ya verdikleri görüşmede, çalışmanın esaslarının ODTÜ Kimya Kısmı laboratuvarlarında atıldığını anlatarak, şunları söylemişti: “Takribî 10 sene evvel Almanya ile ortak yürüttüğümüz bir projemiz vardı. Bu proje kapsamında akciğer hücrelerinin hipoksik başka bir deyişle oksijensiz kalırsa, enfeksiyon geçirirse ya da astım gibi alerjik tepkinlerle karşılaşırsa nasıl tepki vereceğini çözebilmek için suni bir akciğer modeli çalışmıştık. Alveol dediğimiz akciğerlerin soluk aldığı kısımları, laboratuvar civarında suni olarak geliştirmiştik. Kovid aşısı için yola çıktığımızda, o modeller elimizde hazırdı.”İşte nazal aşı hakkında merak edilenler: “10 yıldır uyuyan yapay hücreleri uyandırdık”

Aynı projede akciğere özel makrofaj denilen bedendeki yabancı maddelerin yok edilmesini sağlayan bağışıklık hücreleriyle de çalıştıktan sonra bunları da azot tankında dondurarak gizlediklerini anlatan Prof. Dr. Yazıhan, "Takribî 10 yıldır yatan bu hücrelerimizi yine uyandırdık ve geliştirdiğimiz aşının akciğerdeki tesirlerini hem suni alveol modelimiz, hem de bu hücreler üzerinden kavramaya çalıştık. Bu da çalışmada süratli yol almamızı sağladı. Hayvan çalışmaları ile birlikte hücre çalışmaları da devamlı olarak optimize edildi” demişti.

“VİRÜSLE, İLK BULAŞTIĞI YERDEN SAVAŞMAYA BAŞLAYACAĞIZ”

Geliştirilen aşının dünyadaki misallerden değişik olarak enjeksiyonla değil nazal yolla, başka bir deyişle burundan verilecek biçimde dizayn edildiğini vurgulayan Prof. Dr. Yazıhan, “Nazal aşılar genellikle çok seçim edilmiyor. Ama bu virüsü düşündüğünüzde, enfeksiyonun ilk bulaşma yolu nazal sistem. Burada da mukoza dediğimiz bir yapı var. Gerçeğinde bağışıklığımız için de çok kritik mukoza yapısı. Hem bir bariyer misyonu görüyor hem de hastalık için civar oluşturuyor. Bizim yaptığımız çalışmayı dünyadaki eşlerinden ayıran ve kritik olan kısmı, aşı formülasyonunu hangi maddeler içinde verdiğimiz ve nasıl uyguladığımızla alakalı. Zira aşıda en ehemmiyetli nokta, doğru ve eforlu bir bağışıklık cevap oluşturmanız ve aşı uyguladığınız şahsa bir hasar vermemeniz. Tüm bunların ince ayarlarını biz buradaki çalışmamızda yaptık. Bağışıklığı uyaran aşı formülasyonlarının yanına ek maddeler olarak konulan adjuvanların da bedende fazla cevap oluşturmadan, bağışıklığı doğru yönlendirebilmesini sağladık. Bu açıdan baktığımızda, insan sınamalarında da pozitif neticeler alabileceğimizi ve öbür aşılara kıyasla bizim aşımızın potansiyelinin daha yüksek olabileceğini düşünüyorum" biçiminde konuşmuştu.

“SONUÇLARIMIZ DÜNYADAKİ ÇALIŞMALARLA YARIŞACAK SEVİYEDE”

Nazal aşının geliştirmesi güç bir aşı olsa da uygulamasının basitliği ile avantaj sağlayacağına da işaret eden Prof. Dr. Yazıhan, laflarını şöyle sürdürmüştü: “Değişik uygulama usulleri de sınadık. Ama bu usulde faalliğini daha yüksek olarak bulduk. Ayrıca aşımızın faalliğini hem natürel katil hücrelerinde, hem T hücrelerinde, hem de makrofajda sınadık. Gerçeğinde aşılardan rehabilitasyon edici bir tesir beklemeyiz banal koşullarda. Ama nazal aşıdan bahsediyorsanız dolaysız olarak virüsün tesir ettiği uzvu da kastettiğiniz için o kısmı uygun hale getirmeniz gerekiyor. Başka Bir Deyişle orada bir kalıcı immünite bağışıklık olmasa dahi, o kısmı terbiye etmek, yönlendirmek diyelim, şayet virüsle karşılaşırsa çok uzun süreli olmasa da bağışıklık terapilerine ek ihtimali de olabilecek. Dünyadaki çalışmalara baktığımızda, kobay hayvanları ve hücre kültürü neticelerimizin onlarla yarışabilecek seviyede olduğunu ve en az onlar kadar tesirli bir aşı geliştirdiğimizi görüyoruz.”

“İMAL AŞAMASINDA HİÇBİR İTHAL BAĞIMLILIĞIMIZ OLMAYACAK”

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın salgınla çabada bilimsel araştırmaların desteklenmesi için özel sektöre de çağrı yapması neticeyi harekete geçen Ahlatcı Holding İdare Heyeti Başkanı Ahmet Ahlatçı’nın hudutsuz dayanağı ile aşı araştırmalarında yer alan Nanografi A.Ş. Genel Müdürü ve Cumhurbaşkanlığı Bilim, Teknoloji ve Yenilik Siyasetleri Heyet Azası Dr. Osman Coşkun ise DHA’ya şu açıklamayı yapmıştı:

“Kovid aşısı olarak şu anda tüm küresel ilaç şirketlerinin geldiği noktaya eriştik diyebiliriz. Tamamen yerli ve ulusal olarak yürütülen bu çalışmada imal evresinde de hiçbir ithal bağımlılığımız olmayacak. Tescilleri ile çalışmada kullanılan malzemeler ve proteinler ile tamamen bize ait olan bir aşı üreteceğiz. Nanoteknoloji ve biyoteknoloji alaka alanımız. 2020 Şubat ayında dünyada Kovid pandemi süreci başlayınca bizim bu mevzuda çalışma yapmamız için Sanayi ve Teknoloji Bakanımızın teşviki ve Sağlık Bakanımızın da yardımıyla teşebbüslerimize başlatmıştık. Bu yaptığımız çalışma, üniversite, özel sektör ve kamu işbirliğinin çok hoş bir misali oldu. ODTÜ Teknokent'te bizim merkezimiz bulunuyor. ODTÜ akademisyenleri ile çalışma yaptık, genetik mevzusunda özellikle. Sonra da Ankara Üniversitesi'nden yeniden bedelli öğretmenlerimize çalıştık ve Gazi Üniversitesi bunlar arasında yer aldı. Özel sektör olarak ise İdare Heyeti Başkanımız Sayın Ahmet Ahlatcı’nın bize hudutsuz dayanağı oldu. Lüzumumuz olan tüm mahsulleri, dünyanın neresinde olursa olsun en süratli biçimde temin etme olanağı sağladı. Kamu olarak da özellikle TÜSEB ve TİTCK Türkiye İlaç ve Tıbbi Aygıt Müesseseyi Başkanlıkları bize çok hoş yol gösterdiler. Kısa zamanda bu noktaya gelmemizde vesile oldular.”

AŞININ İLK YÖNTEMİ ODTÜ LABORATUVARLARINDA YAZILDI

ODTÜ Kimya Kısmı’nden Doç. Dr. Görkem Günbaş, gerçeğinde başka bir araştırma için aldıkları fonla kurdukları laboratuvarda, Kovid aşısı çalışmalarına katkıda bulunmak için takımıyla birlikte yola çıktıklarını anlatarak laflarını şöyle sürdürmüştü:

“Biz burada daha çok aşının fikir bazında öncül çalışmalarını yaptık. Temel manamız, virüsün kendisi olmadan üzerinde olan bir yapıyı, enjeksiyonla değil nazal yolla vererek bedeni Kovid spesifik bir antikor üretmeye ikna edebilir miyiz, biçiminde oldu. Bu ana fikirle geliştirdiğimiz ana formülasyonun çıkış noktası bu laboratuvar oldu.”

ODTÜ Teknokent Nanografi Biyoteknoloji Birim Direktörü ve Moleküler Biyoloji Uzmanı Dr. Ahmet Çağlar Özketen ise nazal aşının özelliklerini şu biçimde açıklamıştı: “Dünya Sağlık Örgütü'nün listesinde Kovid aşıları için 4 senaryo vardı. Birincisi zayıflatılmış virüs aşıları, ikincisi mRNA bazlı aşılar, üçüncüsü ‘virus like particle’ dediğimiz virüs eşi parçacıklar kapsayan aşılar ve dördüncüsü de ‘subunit vaxcine’ dediğimiz virüs elementlerinin, başka bir deyişle virüsün belirli protein, DNA ya da Ribo Nükleik Asit parçalarının bağışıklık cevap oluşturması için yapılan formülasyonlar var. Bizimkisi bu sonuncu gruba giriyor. Buradaki ana öykü, adjuvan formülasyonunuz başka bir deyişle aşıya ilave ettiğiniz katkı maddeleri oluyor. Bir de biz nazal uygulamayı seçtiğimiz için, hem bağışıklığı artırıcı hem de istenmeyen yan tesirleri ortadan kaldıran bir yöntem sınadık.”