Komşu kıyıda denizanası istilası... Türkiye'ye gelir mi? 'Altını çizmekte fayda var, çok zehirliler...'

Komşu kıyıda denizanası istilası... Türkiye'ye gelir mi? 'Altını çizmekte fayda var, çok zehirliler...'

Yunanistan'ın Halkidiki sahilleri ve etrafının başı şu gizemeler zehirli denizanaları ile tasada. Komşu'da onlarca şahıs cilt yaralanması sebebiyle sağlık kurumulara danıştı. Peki Türkiye kıyıları

Denizanaları denizlerin derinliklerindeki en sırlı canlılar… Ne beyinleri var, ne gözleri ne de kulakları… Öbür deniz canlılarıyla mukayeselersek yüzgeçleri dahi yok. Tüm bunların yerine zehirli dokunaçlı bir yapıya sahipler. Son senelerde de dünyada bir hayli kıyıyı istila ediyorlar.

Şimdilerde ise Yunanistan'ın Ege'deki ehemmiyetli turizm merkezlerinden Halkidiki sahilleri ile Potidea, Hanioti, Polychrono ve Mola Kalyva turistik kasabalarının sahilleri zehirli denizanaları ile dolmuş gidişatta… Yunan medyasında çıkan haberlerde insanlara temas eden denizanası cinsleri olarak Pelagia noctiluca ve Chrysaora hysoscella cinsleri olduğu belirtilmiş… Pelagia noctiluca Türkçe'de ‘mor sokar denizanası’, Chrysaora hysoscella ise ‘pusula denizanası’ olarak adlandırılıyor.

Yunanistan Sağlık Bakanlığı ile kıyılardaki Yunan yerel idareleri, insanları sürüler halinde gezen denizanalarına değilmemesi gerektiği mevzusunda sıklıkla uyarıyor. Hatta sosyal medyadan da devamlı bilgiler paylaşılıyor.

Gidişat böyle olunca akla yanıtlanmayı bekleyen pek çok sual geliyor. Misalin, 

Ülkemiz kıyılarına gelme olasılıkları var mı?Zehirli olan Pelagia noctiluca ve Chrysaora hysoscella cinslerinin insan sıhhatine hasarları neler?Türkiye kıyılarında da zehirli denizanaları yaşıyor mu?Zehirli denizanası ile ilk temasta acil yapılması gereken şeyler neler?Neden son senelerde zehirli denizanalarının popülasyonunda çoğalışlar yaşanıyor?

İstanbul Üniversitesi, Su Bilimleri Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Melek İşinibilir Okyar ve Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Su Mahsulleri Temel Bilimleri Kısmı Dekan Destekçisi Doç. Dr. Nurçin Killi hurriyet.com.tr'ye ehemmiyetli bilgiler verdi.

Ege’de bu denli denizsıradan mı? Neden bu kıyılar istilaya uğramış olabilir?

Melek İşinibilir Okyar: Dünya üzerinde takribî 250 ‘scyphozoa’ olarak adlandırılan denizanası cinsleri bulunurken, bunların yalnızca 20 cinsi Akdeniz’de yaşıyor ve 13 cinsi yaygın olarak bulunuyor. Yalnız hem abuhava farklılığı hem insan tesirleri neticeyi bu cinsler yayılım alanlarını genişletiyor ve daha çok görünür hale geliyor.

İnsan tesirlerinin yoğun olarak görüldüğü kıyısal alan, koy ve körfezler ise rüzgâr ve dalga hareketleriyle taşınan ve bu bölgelerde biriken denizanaları için en uygun bölgeleri oluşturuyorlar. Ayrıca bir zamandır abuhava farklılığına bağlı olarak geçirilen ılıman kış ve sonrasında yoğun yaz sıcaklarıyla beraber su sıcaklıkları da çoğalış göstermiş gidişatta. Artan sıcaklık denizanalarının daha fazla yeni fert oluşturmasına ve fazla çoğalış oluşturmalarına neden olmuş olabilir.

Komşu kıyıda denizanası istilası... Türkiyeye gelir mi Altını çizmekte fayda var, çok zehirliler...

Yunanistan’da istilaya neden olan cinslerin Pelagia noctiluca ve Chrysaora hysoscella olduğu söyleniyor. Bu iki cinsin özellikleri nedir?

Melek İşinibilir Okyar: Türkçe'de ‘mor sokar denizanası’ olarak adlandırdığımız Pelagia noctiluca Akdeniz’de son derece yaygın ve göze çarpan bir cins. Çapı 5 cm olan bu denizanasının rengi morumsu pembeden, kırmızımsı sarı arasında değişiyor. 1400 metre derinliğe kadar bulunabilmesine karşın kıyısal alanlarda planktonun daha yoğun bulunması nedeniyle daha sık tesadüfülürler. Şunun altını çizmekte fayda var, Pelagia noctiluca çok zehirli bir denizanasıdır. Zehrini boşalttıktan sonra birkaç gün içerisinde yine marifetine de sahiptir.

Komşu kıyıda denizanası istilası... Türkiyeye gelir mi Altını çizmekte fayda var, çok zehirliler...
Pelagia noctiluca

Nurçin Killi: Mayıs ayında Hatay’ın Arsuz ilçesinde çok fazla rakamda Pelagia noctiluca’nın kıyıya vurduğu tespit edilmişti. Bu cinsin zehri temas ettiği insanlarda güçlü ağrı, acı, kızarıklık, kabarcık yaradılışı, döküntü ve kalıcı yara izlerine neden olabiliyor.

‘ÇOK RİSKLİLER’

Peki Chrysaora hysoscella nasıl bir cins?

Melek İşinibilir Okyar: Türkçe'de ‘pusula denizanası’ olarak adlandırdığımız Chrysaora hysoscella ise yarı küre biçimindeki beden yapısının tepesinden kenarına doğru uzanan sarı-kahverengi 16 adet V biçiminde bantlar bulunur. Beden çapı 30 cm’dir, fakat 42 cm’ye kadar erişebilir. Beden yapısının rengi kahverengi, sarı-kırmızı tonlarında olabilir.

Ağız çevresinde 4 adet uzun ve kenarları kıvrımlı ağız kolları bulunur ve boyları bedeninin 3-4 katı uzunluğundadır. Bunların da rengi portakal rengi-kahverengi ve kızıl arasında değişkenlik gösterir. Bedeninin ritmik hareketleriyle büzülen canlı ileriye doğru hareket eder. Genelde kıyısal bölgelerde yayılım gösteren Chrysaora hysoscella, tüm dünya denizlerinde bulunur. Can Verdiklerinde rüzgâr ve dalgalarla çekilerek sahillerde birikirler. Chrysaora hysoscella gerçekten çok risklidir. Kaşınmayla birlikte tende yanma gözlenir.

Komşu kıyıda denizanası istilası... Türkiyeye gelir mi Altını çizmekte fayda var, çok zehirliler...
Zehirli denizanası ile temas neticeyi oluşan ten yanması

‘TÜRKİYE’DE DE ÇOKCA ZEHİRLİ DENİZANALARI BULUNUYOR’

Halkidiki sahilleri ve etrafı ülkemiz kıyılarına oldukça yakın. Bu denizanalarını ilerleyen süreçte ülkemiz kıyılarında da göreöğrenir miyiz?

Melek İşinibilir Okyar: Türkiye kıyı sularında takribî 13 Scyphozoa cinsi bulunuyor. Bu canlıların yaşadıkları bölgelere göre boyları, renkleri ve zehrin toksisite potansiyeli değişmekte… Pelagia noctiluca ve Chrysaora hysoscella deniz anası cinsleri Akdeniz ve Ege Denizi’nde yaygın olarak görüldükleri de bir reel. Özellikle Pelagia noctiluca cinsi İspanya, Fransa ve İtalya sahillerinde yarıyıl yarıyıl fazla arttıklarında sahillerin yüzme ve öbür etkinlikler için kapatılmasına neden oluyorlar.

Türkiye kıyı sularında Ege ve Akdeniz kıyılarında özellikle yaz aylarında tek tük tesadüfülüyor ama istila biçiminde fazla artmasına bugüne dek tesadüfülmedi. Özellikle Chrysaora hysoscella cinsi ise Marmara Denizi’nde de ilk kez Erdek Körfezi’nde Ağustos-Eylül 2000’de görülmüştü ve o tarihten beri Marmara Denizi’nde özellikle kıyısal alanlarda genelde kollanıyor. Öte yandan Yunanistan kıyılarının ülkemiz kıyılarına yakın olduğu da bir reel, bu sebeple oradaki istilanın bizim kıyılarımıza doğru akma olasılığı yüksek gibi duruyor. 

Türkiye kıyı sularında ayrıca Aurelia aurita, Cotylorhiza tuberculata, Rhizostoma pulmo, Rhopilema nomadica, Cassiopea andromeda gibi zehirli denizanaları bulunuyor. Özellikle Rhopilema nomadica Türkiye kıyı sularında bulunan en riskli cinslerden biri ve yüzücüler, balıkçılar, dalgıçlar için potansiyel bir risk oluşturuyorlar. Nitekim 2009 senelinde Akdeniz sahillerimizde tıbbi müdahaleleri gerektirecek olaylarla karşılaşılmıştı.

Komşu kıyıda denizanası istilası... Türkiyeye gelir mi Altını çizmekte fayda var, çok zehirliler...Pelagia noctiluca

Nurçin Killi:
Ege Denizi’nde denizanası çoğalışları ilkbahar, yaz ve güz aylarında sık görülen bir gidişat. Ülkemizde de İzmir Körfezi’nde her sene Aurelia aurita cinsi kıyı bölgelerde istif oluşturuyor. Cotylorhiza tuberculata cinsi Gökova Körfezi’nde güz aylarında yoğun olarak görülmekte. 

İLK MÜDAHALE ÇOK EHEMMİYETLİ

Peki denizanası ile temas edenlerin acil yapması gereken şeyler nelerdir?

Melek İşinibilir Okyar: Denizanası zehirlenmelerinin rehabilitasyonunda emel genel olarak, zehri tesirsizleştirmek veya tesirini eksiltmek. Unutulmamalıdır ki, denizanalarına bağlı zehirlenmeler neticeyi görülen semptomlar, denizanası cinsine göre değişmekte olup, rehabilitasyon yaklaşımları da minik değişiklikler göstermektedir. Genel olarak, denizanası zehirlenmeleri neticeyi yapılması gereken acil ilk destek rehabilitasyonları için şunları söyleyebilirim.

1- Ağız yolundan ağrı kesici uygulanmalıdır.

2- Bedene yapışan tentaküller çoğunlukla omurgasızlarda olmak üzere bazı hayvan çeşitlerinde bulunan elastik, hareketli ve uzun bir uzuv deniz suyu ile yıkanmalıdır. Tatlı sudan netlikle sakınılmalıdır. Yapışık tentaküller bedenden uzaklaştırılmalıdır cımbız, makas vb., muhtemelse bu harekât üryan elle yapılmamalıdır.

3- Yüzde 50 sodyum bikarbonat ve yüzde 50 deniz suyu kapsayacak biçimde hazırlanmış kabartma tozu macunu, denizanasına maruz kalan bölgeye birkaç dakika uygulanabilir. Yalnız sonra deniz suyu ile kesinlikle yıkanmalı…

4- Gidişata göre, etkilenen alana soğuk kompres uygulaması yapılmalı, fayda sağlanamazsa 30 dakika süresince veya ağrı bastırılana kadar 42-45 derece suya daldırılmalı.

5- Sistemik semptomların başlaması önlenemezse veya ağrı eksilmeyip daha da yoğunlaşırsa yaralının sağlık kurumuna yatırılması gerekir.

Komşu kıyıda denizanası istilası... Türkiyeye gelir mi Altını çizmekte fayda var, çok zehirliler...
Chrysaora hysoscella

Nurçin Killi: Ayrıca göz ile temasında suni gözyaşı ya da deniz suyu ile yıkanmalıdır. Ayrıca bedenin rastgele bölgesinde olan temaslı bölgeye sirke ya da sodayla sıcak ve soğuk uygulamalar yapılabilir. En ehemmiyetlisiyse ölü denizanaları ve kopan tentaküller de yakıcı hücreler kapsadığı için netlikle değilmemelidir.

‘KIYILARIN BETONLAŞMASI DENİZANALARINI ARTTIRIYOR’

Son senelerde bu cins denizanaları, kıyılarda oldukça sık gözüküyorlar. Bu vaziyetin temel sebepleri nelerdir?

Nurçin Killi: Denizanalarının bazı senelerde çok ya da az görülmesinin sebebi hâlâ araştırma mevzusu olmakla beraber son senelerde gerek deniz suyu sıcaklığındaki çoğalışlar gerekse insan tesiri sebebiyle kıyı bölgelerde görülen denizanaları çoğalışlarına sık tesadüfülüyor. Fazla avcılık sebebiyle yiyecek zincirinin üst basamaklarındaki balık cinslerinin rakamlarının eksilmesi ekosistemin balık tabanlı olmaktan jelatinli organizma tabanlı hale gelmesine de neden oluyor. 

Süveyş Kanalı’ndan akıntılarla ve gemi trafiği sebebiyle pek çok yabancı denizanası cinsi Akdeniz’e giriş yapmış ve halen yapmaya devam ediyor. Tüm bu faktörler devam ettiği sürece denizanası çoğalışları görülmeye devam edecek gibi duruyor.

Komşu kıyıda denizanası istilası... Türkiyeye gelir mi Altını çizmekte fayda var, çok zehirliler...
Ülkemizde sıklıkla Gökova Körfezi'nde görülen Cotylorhiza tuberculata cinsi denizanası

Melek İşinibilir Okyar: Kıyıların yapılaşması ve betonlaşması da denizanası üremesinin çoğalmasına neden oluyor. Denizanaları üremek için sert tabanlara lüzum dinlerler. Kıyıların yol, park vb. imali gibi nedenlerle doldurulması ve betonlaştırılması bu canlıların faize alanlarını çoğaldırmakta. Kapalı koy ve körfezlerden, okyanus sularına kadar çok geniş yayılım gösteren denizanalarının değişik cinsleri, değişik sıcaklık ve tuzluluğa uyarlama gösterebilirler.

Komşu kıyıda denizanası istilası... Türkiyeye gelir mi Altını çizmekte fayda var, çok zehirliler...
Türkiye'de Erdek Körfezi'nde görülen zehirli Chrysaora hysoscella cinsi denizanası

Olağan şartlarda denizanaları kıyılardan takribî 40 deniz mili uzaklıktaki, sıcaklığı daha yüksek olan sarih denizlerde yaşarlar. Fakat kuraklık ve nehirlerde buna bağlı olarak suların eksilmesi, denize akan soğuk nehir suyu hacminin eksilmesine neden olmuş gidişatta... Bu da kıyı sularının geçmişe mukayeseyle daha sıcak ve daha tuzlu olması ile sonuçlandı. Ne yazık ki bu gidişat bu popülasyonun çoğalmasına neden olan faktörlerden biri...