Marmara'nın unutulan fay hattı... Uzun yıllardır sessiz, uzmanlar uyardı!

Marmara'nın unutulan fay hattı... Uzun yıllardır sessiz, uzmanlar uyardı!

Topraklarının tamamına yakını fay hatları üzerinde yer alan Türkiye'de zelzele dendi mi akla hemen Kuzey Anadolu Fay Zonu ve mümkün İstanbul zelzeleyi geliyor. Yalnız Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun kuzey

Dünyada her sene takribî 500 bine yakın zelzele alana geliyor. Bu zelzelelerden yalnızca beşte biri seziliyor ve en fazla 100’e yakını zarara neden oluyor. Türkiye’de ise AFAD’ın aktardığı bilgilere göre 2020’de 33 bin 824 yer sarsıntısı kaydolundu. Bu zelzeleler içinde de en çok canımızı yakanlar ise 24 Ocak'ta Elazığ Sivrice'de ve 30 Ekim'de İzmir'in Seferihisar ilçesi sarihlerinde yaşanan zelzeleler oldu… Onlarca insanımızı kaybettik.

Bunların yanı gizeme can ve mülk kaybına yol açmasa da büyüklüğü 4'ün üzerinde olan zelzeleler Ege ve Akdeniz'de sık sık yaşanıyor. Özetle sismik açıdan oldukça faal bir ülkeyiz. En ehemmiyetlisi de hudutlarımız içinde Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu Fay zonları bulunuyor.

Bu fay hatları içinde en riskli olanı ise Kuzey Anadolu Fay Zonu… Doğuda Karlıova ile batıda Mudurnu Vadisi arasında doğu-batı istikametinde bir yay gibi uzanıyor. Dünyanın en faal ve en ehemmiyetli kırık hatları arasında yer alıyor.

Hattın uzunluğu takribî 1200 km, genişliği de 100 metre ile 10 km arasında değişiyor. 1992 Erzincan, 1983 Erzurum, 1966 Varto ve 1999 senesinde çok fazla can ve mülk kaybına neden olan İzmit, Düzce ve Adapazarı zelzeleleri bu fay kuşağında alana geldi. Ayrıca bu fay hattı üzerinde İstanbul’u da içerecek biçimde büyük bir zelzele beklendiğini de uzmanlar her fırsatta dile getiriyor.

Yalnız Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun bir de güney kolu bulunuyor. Sanki unutulan bir fay… Geyve, Mekece ve İznik Gölü’nün güneyinden itibaren Biga Yarımadasına uzanıyor. Ama ne pek fazla gündeme geliyor ne de hareketlerine dair çok fazla bilgi paylaşılıyor. Gidişat böyle olunca da akla yanıtlanmayı bekleyen pek çok sual geliyor. Misalin;

* Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun kuzey kolu kadar güney kolu da riskli mi?
* Harekete geçme ihtimalini nedir?
* Kaç büyüklüğünde bir zelzele üretebilir?
* En çok zararı hangi şehirler alır?
* Nasıl tedbirler almalı, hangi adımlar atılmalı?

Kandilli Gözlem Evi ve Zelzele Araştırma Enstitüsü Bölgesel Zelzele-Tsunami İzleme ve Değerlendirme Merkezi Müdürü Dr. Doğan Kalafat ve Dokuz Eylül Üniversitesi Zelzele Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü Prof. Dr. Hasan Sözbilir’e müracaat ettik, oldukça ayrıntılı cevaplar aldık.

Marmaranın unutulan fay hattı... Uzun yıllardır sessiz, uzmanlar uyardı

GÜNEY KOL DA KUZEY KOL KADAR RİSKLİ

Dr. Doğan Kalafat, Kuzey Anadolu Fay Zonu’ndaki güney kolun uzun zamandan beri ehemmiyetli büyüklükte bir zelzele üretmediğini söylüyor ama "1967 Mudurnusuyu Vadisi zelzeleyi sonrasında genel olarak tüm yer bilimcilerin güney kolun kırılacağını öngörmüşlerdi" diye de ilave ediyor.

“Beklenen olmadı ve Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun batıya uzanan kuzey kolu kırıldı. Dolayısıyla hali hazırda güney kol bir sismik boşluk olarak belirlenmekte. Güney kolun Gemlik Körfezi’ne kadar olan uzantısında üç ehemmiyetli parça bulunuyor. Bunlar doğudan batıya doğru Geyve Fayı, İznik-Mekece Fayı ve Gemlik fayı olarak belirlenmiş. En ehemmiyetlisi de bu üç parçanın Türkiye Diri Fay Haritası’nda zelzele üretebilir diri bir fay olarak belirlenmiş olması.

Prof. Dr. Hasan Sözbilir de kuzey kol üzerinde takribî senede 24 mm’lik bir sürat bulunduğunu buna rağmen güney koldaki süratin senede 5 mm ortamında olduğunu söylüyor. Sözbilir, kuzey kolun daha faal olduğunu bu sebeple güney kolun genelde unutulduğunu ama riskli olduğunu da ilave ediyor:

“Son senelerde Maden Muayene ve Arama Genel Müdürlüğü çalışanları tarafından yapılan çalışmalar İznik ve Gemlik segmentine karşılık gelen güney kol üzerinde 1419 ve 1857 zelzelelerinin büyüdüğünü ve buna göre zelzele yineleme periyodunun 438 sene olduğunu göstermiştir. İznik Gölü ile Dokurcun Vadisi arasındaki kesimde ise üç metreye varan bir yer değiştirme ölçüsüne karşılık gelen enerjinin biriktiği belirtilmekte. Bu netice Güney kolun da kuzey kol kadar zelzele riski ve tehlikeyi kapsadığını gösteriyor.

Marmaranın unutulan fay hattı... Uzun yıllardır sessiz, uzmanlar uyardı
Grafik: Harun Elibol

6.7 BÜYÜKLÜĞÜNDE ZELZELE ÜRETEBİLİR

Son olarak Gölcük ve Düzce zelzeleleriyle Marmara'nın altındaki kabuk fazla yüklenmişti. Bu kabuğun 1999'dan itibaren 30 sene içinde kırılacağı söyleniyordu. İlk 20 seneye baktığımızda öngörüler hakikatleşmedi ama son 10 senede olma ihtimali yüzde 50'den aşırıya çıkmış vaziyette. Netice olarak kuzey kol üzerinde büyük bir zelzele bekliyoruz. Özellikle İstanbul'u da etkilemesi beklenen mümkün zelzele için senaryolar 7.0-7.2 büyüklüğüne göre yapılıyor. Peki Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun güney kolu için kaç büyüklüğünde bir zelzele olma ihtimalinden bahsedebiliriz?

Bu mevzuda bir şey söylemek için daha evvel kol üzerinde reelleşen zelzelelere bakılması gerektiğini söyleyen Prof. Dr. Hasan Sözbilir, tarihsel yarıyılda milattan sonra 23 ile 1800'lü senelere kadar çok fazla 6.5 büyüklüğü üzeri zelzeleler olduğunu söylüyor ve en ehemmiyetlilerini şu biçimde açıklıyor:

“Güney kol üzerinde, aletsel yarıyılda en son Edremit Fayı üzerinde 1944 senesinde 6.8 büyüklüğünde, Yenice-Gönen Fayı üzerinde 1953 senesinde 7.2 büyüklüğünde, Manyas’ta ise 1964 senesinde 6.8 büyüklüğünde devirici zelzeleler hakikatleşti.”

Dr. Doğan Kalafat ise Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun güney kolu Gemlik Körfezi’ne kadar net olarak izlendiğini ama güneybatıya doğru kara içerisinde çok parçalı ve kırıklar biçiminde kollandığının altını çiziyor.

“Bazı analistler bu kırık topluluklarını üçüncü bir kol olarak belirtseler de bu görüş bilimsel olarak netlik kazanmadı. Bu parçalı sistem Mudanya-Bursa-Karacabey-Bandırma-Manyas-Yenice-Gönen ve Edremit körfezine doğru kuzeydoğu ve güneybatı istikametli saçılarak kollanmakta. Dolayısıyla güney kol 6.7 büyüklüğünde zelzele üretme potansiyeline sahip."

Marmaranın unutulan fay hattı... Uzun yıllardır sessiz, uzmanlar uyardı

İZNİK, MUDANYA VE BANDIRMA TEHLİKELİ

Peki 6.7 ya da daha fazla büyüklükte bir zelzele olduğunu varsayarsak en çok zararı hangi şehirler alabilir? En ehemmiyetlisi bu fay koluna ait hangi tedbirleri almak gerekiyor?

Prof. Dr. Hasan Sözbilir, Dokurcun, İznik, Gemlik-Bursa, Mudanya ve Bandırma güney kol üzerinde yer alıyor diyor ve mümkün bir zelzelede etkileneceklerdir diye de ilave ediyor. Sözbilir yapılması gereken ilk şeyin zelzele tehlike eksiltme çalışmalarına ait eylemlerin bir an evvel yaşama geçirilmesi olduğunu söylüyor.

“Akışkanlaşma riski içinde kalan yapı stoğu, diri fay zonları üzerinde kalan yapı stoğunun tanımlanması ve bunların kuvvetlendirme veya devrilmesi biçimindeki kentsel değişim çalışmalarına sürat verilmesi koşul. Bunun için yakın gelecekte kırılması beklenen fay segmentlerine göre zelzele senaryoları üreterek zarar varsayım çalışmalarının yapılması ve bu zararları zelzele olmadan evvel eksiltme yoluna gidilmesi gerekiyor.”

Marmaranın unutulan fay hattı... Uzun yıllardır sessiz, uzmanlar uyardı

GÜNEY KOLDA ASILLAŞACAK ZELZELE TSUNAMİYE NEDEN OLABİLİR 

Peki güney kolda asıllaşacak zelzelede tsunami olasılığı da var mı? 

Deniz tabanında alana gelebilecek her büyük zelzele sonrası tsunami tehlikeyi oluşabildiğini söyleyen Dr. Doğan Kalafat, özellikle Doğu Marmara deniz tabanındaki yoğun kalınlıktaki genç alüvyon sedimanlar Katman halinde taşmalara neden olan yapı burada büyük bir zelzelede tetiklenebileceğini söylüyor. Ayrıca Kalafat, zelzelenin deniz tabanı heyelanlarına neden olabileceği yapılan çalışmalarla ortaya konulmuştur diyor ve ehemmiyetli ayrıntılar paylaşıyor:

“Dolayısıyla oluşabilecek tsunamilerin genel olarak deniz tabanı heyelanları kaynaklı olabileceği öngörülmekte. Takribî 2 metreyi aşan tsunamiler hakikatleşebilir. Böylesi bir vaziyette bölgede yaşayan ulusumuzun zelzele sonrası hiç müddet kaybetmeden sahil kesiminden uzaklaşarak, yüksek ve sağlam bölgelere doğru süratli ve tehlikesiz bir biçimde gelmeleri gerekmekte... Bu sebeple şimdiden bunu göz önünde bulundurarak zelzele senaryoları oluşturulmalı ve çalışmalar yapılmalı. Unutulmamalı ki, mümkün bir Marmara Denizi zelzeleyi, kıyıda bulunan 7 şehir ve kıyı sahilindeki mesken yerlerini negatif etkileyecek."