Peru'da neler oluyor? Türkler anlatıyor: Bir gün kadınlar, bir gün erkekler...

Peru'da neler oluyor? Türkler anlatıyor: Bir gün kadınlar, bir gün erkekler...

Güney Amerika ülkesi Peru, salgının başında pek çok ülkeden evvel temkinler aldı, hatta azıcık ilginç tedbirler de seçim etti. Ancak şimdilerde ülke, kabirliklerde yer bulamayacak kadar güç…

Peru… 33 milyon popülasyonuyla Güney Amerika’nın batısında, Ekvador, Kolombiya, Brezilya, Bolivya ve Şili ile hududu olan dünyanın en hoş ülkelerinden biri… 1533 senesindeki İspanyalı işgaline kadar İnka İmparatorluğu'nun merkezi olması, Machu Picchu ve Nazca Çizgileri gibi hoşlukları ve sırlı tarihiyle bütün bir turizm merkezi.

Yalnız bir seneyi aşkındır devam eden koronavirüs salgını suratından hem turizm hem sağlık hem de ekonomi anlamında ağır darbeler almış gidişatta… Üstelik Latin Amerika'da koronavirüs salgınına karşı en sıkı temkinleri, en erkenden alan ülkelerden biri olmasına karşın…

Ülkede vefat sayıları her geçen gün çoğalırken geçtiğimiz pazar günü hükümetin açıkladığı bilgiler herkesi afallamışa çevirdi. Peru'daki uzmanlar uzun vakittir, asıl ölü sayılarının resmi istatistiklere girmediğini söylüyorlardı.

Pazar günü 69 bin 342 olan hayatını kaybedenlerin sayısı, tahlil sonrasında 180 bin 764 olarak aktüellendi. Peru Başbakanı Violeta Bermudez, yeni bilgileri sarihlerken "Bu aktüellenmiş bilgiyi millete açıklamanın görevimiz olduğunu düşünüyoruz" dedi. Bermudez, aktüelleme kararını Perulu ve beynelmilel uzmanların önerisi üzerine aldıklarını da ilave etti.

Peru Sağlık Bakanı Oscar Ugarte, hükümete sunum yapmak için hazırlandığında, sayılarda değişiklikler hissederek "vefatların ehemmiyetli bir kısmının Covıd-19 kaynaklı olarak sınıflandırılmamış” olabilir fikri dile getirdi. Vefatların asıl sayısını incelemek için hükümet tarafından takım heyetti. Yapılan detaylı tahliller neticesinde resmi vefat sayısı üç kart arkasıydı. Evvelki bilgiler sadece koronavirüs testi pozitif çıkanları içeriyor, öteki kriterleri içermiyordu.

Böylelikle Peru bu aktüellemeyle, pandemi sürecinde her 100 bin bireyde 500 vefatla popülasyonuna oranla en fazla vefata sahip olan ülke haline geldi. Johns Hopkins Üniversitesi'nin bilgilerine göre aktüellemeden evvel listenin ilk sırasında her 100 bin bireyde 300 vefatla Macaristan bulunuyordu.

Ülkede bir başka gündem ise koronavirüs rehabilitasyonunda, genellikle paklik malzemelerinin ağartılması için uygulanan ‘klor dioksit’ kullanılması. Üstelik bu gidişat mecliste oylamaya dahi sunuldu.

Peki nasıl oldu da salgının başında en erken temkinleri alan Peru, Covid-19 sebebiyle hayatını kaybedenlerin sayısının çoğalması sebebiyle kabirliklerde yer bulamayacak hale geldi?

Ne oldu da ahşap, tekstil ve paklik malzemelerinin ağartılması için kullanılan klor dioksit maddesini koronavirüs rehabilitasyonu için resmen inceleyecek kadar güç bir gidişata düştü?

Filmi azıcık başa sararak ve ülkede yaşayan Türklerden de görüşler alarak bu suallere cevap aradık...

KORONAVİRÜS TEMKİNLERİNİN EN UZUN SÜRE UYGULANDIĞI ÜLKE

Peru, 6 Mart 2020’de ilk koronavirüs olayını açıkladı. 14 Mart 2020’de olay sayısı beşe, 16 Mart’ta ise 100’e yükseldi. Günlük yeni olay sayıları bu kadar süratli artınca ülkede hemen caddeye çıkma yasağı gündeme geldi. 17 Mart 2020’de de bir haftalık caddeye çıkma yasağı resmi olarak duyuru edildi.

Bu karar sonrası hudutlar kapatıldı, inanılmaz hal duyuru edildi ve insanlara yalnızca temel gereksinimleri için dışarı çıkma izni verildi. Ama bu gidişat olayların ve vefatların sayısının çoğalmasına mani olmadı. Gidişat böyle olunca caddeye çıkma yasakları, Haziran 2020’nin sonuna kadar uzatıldı. Böylece Peru, o yarıyılda dünyada tedbirlerin en uzun süre devamlı uygulandığı ülke oldu.

Haziran ortalarına doğru günlük olay sayılarında düşüşler reelleşti. 28 Mayıs 2020 itibariyle 8 binin üzerine çıkan günlük olay sayısı 22 Haziran 2020’de 4 binin altına kadar indi. Olay sayılarında düşüş olsa da, vefatlar hâlâ çok yüksekti. Resmi rakamlara göre ülkede koronavirüsten hayatını kaybedenlerin sayısı Haziran 2020 sonu itibariyle 8 bin 500'e erişmişti.

Peruda neler oluyor Türkler anlatıyor: Bir gün kadınlar, bir gün erkekler...

‘BİZİ PAZAR YERLERİ VE KAYIT DIŞI EKONOMİ BU HALE GETİRDİ’

Peru'da, Temmuz 2020’ye gelindiğinde, popülasyonu çok daha az olmasına karşın İngiltere hariç tam Avrupa ülkelerinden daha fazla koronavirüs olayı görülmüştü. Üstelik her 1000 şahıstan yalnızca 6'sına test uygulanmasına karşın olay sayıları bu kadar yüksekti. 1000'de 6'lık test oranı bir hayli Latin Amerika ülkesinden iyi olsa da Avrupa ülkelerinin çok gerisindeydi. Misalin aynı günlerde İtalya'da her 1000 şahıstan 80'ine test yapılıyordu.

Testler yapılıyordu, olay sayıları da günlük 2-3 bin arasında değişiyordu ama özellikle vefat oranları bir cinsli düşmüyordu.

Perulu iktisatçı Hugo Nopo BBC’ye verdiği beyanatta Peru'nun sağlık sisteminin böyle bir salgınla başa çıkamadığını ve vefatların bu surattan çok yüksek olduğunu söyledi. Peru'nun salgından neden bu kadar makûs etkilendiğine dair de dört unsura dikkat çekti:

Pazar yerleriKayıt dışı ekonomiKalabalık aile yapısıHalkın temkinleri ciddiye almaması

“Bir Hayli hane besin malzemelerini birkaç günden uzun bir süre saklayabilecek imkânlardan yoksun. 2020'de hükümet tarafından yaptırılan bir ankete göre Peru'da hanelerin yüzde 40'ının buzdolabı yok” diyen Nopo, insanların bu surattan sık sık, özellikle de besin mahsullerinin satıldığı pazarlara giderek alışveriş yapmak zorunda olduklarını, bu sebeple salgının en çok pazar yerlerinden yayıldığını belirtti. Zati o yarıyıl Devlet Başkanı olan Martin Vizcarra ülkede salgının en çok pazar yerlerinden yayıldığını birkaç açıklamasında dile getirmişti.

Öte yandan Peru'da tüm çalışan popülasyonun yüzde 70'i kayıt dışı ekonomide istihdam ediliyor. Bu oran öteki Latin Amerika ülkeleriyle mukayese etildiğinde en üst sıralarda yer alıyor.

İktisatçı Hugo Nopo, salgın yarıyılında caddeye çıkıp işe gitmesine izin verilen insanların çoğunun kalabalık pazarlarda gıda sattığına ve işe giderken toplu taşıma taşıtlarını kullandığına dikkat çekti. Nopo, bu vaziyetin bulaş süratini ve vefatları çoğaldırdığının da altını çizdi.

Peruda neler oluyor Türkler anlatıyor: Bir gün kadınlar, bir gün erkekler...

Ayrıca ülkede yapılan son milli sayımlar Peru'da fakir kazanç grubundaki hanelerin takribî yüzde 12'sinin fazla kalabalık konutlarda yaşadığını ortaya koydu. Perulu bazı yetkililer bu şartlardan dolayı konutlarda ve kamusal alanlarda sosyal mesafe kaidelerinin uygulanmadığını vurguluyor.

Bu gün gelinen noktaya baktığımızda ülkede, 1 milyon 890 bin ortamında Covid-19 olayı kaydedilirken, 66 bin 471 şahıs da virüs sebebiyle hayatını kaybetti. Son yedi günde de vasati olay sayısı 9 bin 650. Son bir haftadır hayatını kaybedenlerin sayısı da 300'lerin üzerinde...

Peki ülkede yaşayan Türkler bu süreçte neler yaşadı?

GİZEME DIŞI BİR CADDEYE ÇIKMA YASAĞI: ‘BİR GÜN KADINLAR BİR GÜN ERKEKLER’

Mert Şahin, 36 yaşında. Yedi yıldır Peru'nun Cusco şehrindeki Kutsal Vadi’nin Calca kasabasında yaşıyor. ‘El Mono Sabio Calca’ ismindeki hosteli işletiyor. Koronavirüs sürecinde yaşadığı en eksantrik şeyin caddeye çıkma yasaklarındaki kadın-erkek uygulaması olduğunu söylüyor:

“Peru, Güney Amerika'da ilk kapanan ülke oldu ama sağlık sistemlerine güvenmediler. Sağlık Kurumuların yeterli teçhizata sahip olmadığını öğreniyorlardı, tehlike almadılar ve hemen temkinleri başlattılar. Fakat iş işten geçmişti. Zira Peru 12 ay dünyanın her tarafından turist alan bir ülke. Mart, Nisan ve Mayıs aylarında ciddi kısıtlamalar oldu. Besin alışverişi ve gerekli vaziyetler dışında konutlardan çıkmak netlikle yasaktı. Akşam 6’dan sonra caddeye çıkma yasağı vardı. Sonra kademeli olarak açıldı, bir ara esrarengiz bir kadın-erkek uygulamasına geçildi. Bir gün kadınlar bir gün erkeklere caddeye çıkma yasağı geldi.”

“Yaşadığım yer turizm bölgesi ve Machu Picchu burada… İlk 3 ay pek bir şey sezmedim zira alıcılarla beraber kapandık. Ta ki Türkiye ve öteki ülkeler, kurtarma uçuşlarını başlatıncaya kadar. Sonra külfetli süreç başladı ama burada insanlar daha anlayışlı. Misalin benim mal sahibim bu olaylar bitene kadar kirayı yarıya düşürdü hâlâ da yarım ödüyorum. Elektrik ve suyu altı ay ödemedik ama şu an ödüyoruz.”

“Peru'da devlet fiyatsız aşılama yapıyor. Sinofarm, Pfizer ve AstraZeneca aşıları uygulanıyor. Şu an 70-79 yas arası aşılanıyor, bize de bilgilendirici mail geldi ve kayıt olduk. Ama gizeme ne zaman kazanç pek öğrenmiyorum. Yaşadığım bölge ruhani turizm ile de ünlü bir yer. İnsanlar buraya ayahuasca ve öteki nebatsal ilaçları tecrübelemeye geliyorlar. Bu insanların bir çocuğu aşı karşıtı, devletin zorlaması vaziyetinde Amazon Ormanları’na yerleşeceklerini ve netlikle aşı olmak istemediklerini söylüyorlar. Bir de komplo kuramları burada çok yaygın. Bill Gates hepimizi yongalayacak fikriden tutun bu işi uzaylılara bağlayanlar dahi var.”

Peruda neler oluyor Türkler anlatıyor: Bir gün kadınlar, bir gün erkekler...
Mert Şahin

‘HERKES PİJAMA SATICISI OLDU’

Hilal Burcu Kocaoğlu, 31 yaşında. Dört buçuk yıldır Peru’nun başşehri Lima’da hayatını sürdürüyor. Gayrimenkul işletmesinde proje yönetimi alanında çalışıyor. Koronavirüs sürecinde insanların ekonomik olarak oldukça güç bir gidişata düştüğünü, neredeyse herkesin pijama satışı yapmaya başladığını anlatıyor:

“Pandemiden dolayı başlarda kapanma ve sonrasında da sık sık karantinalar uygulandığı için minik restoran sahipleri ve cadde satıcılarının hepsi pijama satıcısı oldu. Pijama Peru’da çok geri kalmış bir sektördü. Neredeyse yoktu… Türkiye’den alıp getiriyordum. Bu yıl artık buradan satın alabiliyorum. Herkes konutta olunca bu alanda satış patlaması yaşandı.”

“Hükümet başlarda sağlık sisteminin salgınla çaba edecek kadar yeterli olmadığının farkındaydı. Bu sebeple temkinleri en erken biçimde aldı. İnsanları konutlarına kapatmasının emeli salgına karşı temkinden çok müddet kazanabilmekti. İlk olay çıktığında ülkedeki sağlık kurumulardaki yoğun bakımlarda müsait yalnızca 17 yatak vardı.”

Peruda neler oluyor Türkler anlatıyor: Bir gün kadınlar, bir gün erkekler...
Hilal Burcu Kocaoğlu ve eşi

“Salgının yayılmasında en büyük etken Peru’da çok fazla kumpassızlığın oluşu… İş hayatında çok fazla kayıtsız insanların çalışıyor olması, gecekondu gibi mesken yerlerinin çok fazla oluşu, fazla kalabalık aile kumpasları salgının yayılmasında oldukça tesirli oldu. Ne kadar temkin alınmak istense de ileriye dönük çok da zaferli adımlar atılamadı.”

“Sağlık sistemi Peru’da çok iyi bir seviyede değil. Devlet sağlık kurumularına rastgele bir rehabilitasyon için dahi gitseniz süreç oldukça uzuyordu. Salgınla beraber bu gidişat daha da arkasıydı ve sağlık kurumular noksan kalmaya başladı. Özellikle korona ile çaba birinci aşamaya alındığı için neredeyse öteki hastalıklarla ilgilenmiyor. Misalin yakın etrafımda kanser hastası insanlar, bir seneyi geçmiş olmasına karşın hâlâ hakimiyetlerine gidemiyorlar.”

“İlk başlarda hükümet, bütün kapanma safhasında insanların konutta kalmalarını destekleyebilmek için 15 günde bir 750 Nuevo Sol 1680 lira para desteğinde bulundu. Natürel bu paraları alabilmek için insanların bankalara gidip hesap açtırması gerekiyordu. Bu gidişat azıcık karmaşıklık yarattı. Zira ülkede banka üzerinden para transferi ya da para hareketleri büyük firmaların yaptığı şeylerdi. İnsanların bir banka hesabı dahi yoktu. Bu gidişat uzun kuyrukların oluşmasına ve salgının yayılmasına da neden oldu.”

KLOR DİOKSİT İLE KORONAVİRÜS REHABİLİTASYONU: ‘KURULTAYIMIZ ACINASI BİR GİDİŞATTA’

Peru’da geçtiğimiz hafta milletvekilleri, ölümcül virüse karşı çabada klor dioksit kullanılıp kullanılamayacağını inceleyecek bir komisyon kurmak için rey kullandı. Klor dioksit, tıbbi teçhizatın steril edilmesi, endüstriyel cihazların arınılması ya da ahşap, tekstil ve paklik malzemelerinin ağartılması gibi endüstriyel operasyonlarda yaygın olarak kullanılıyor.

Peruda neler oluyor Türkler anlatıyor: Bir gün kadınlar, bir gün erkekler...

Dünyanın dört bir yanından bilim insanları, klor dioksitin insan bedeninde kullanımına karşı kerelerce ihtarda bulunarak iç kanama, solunum ve böbrek yetmezliği dâhil tesirlerinin ölümcül olabileceğine işaret ediyor. Ancak kendisi de hekim olan milletvekili Posemoscrowte Chagua, klor dioksitin zehirli olduğuna dair evhamları yalanladı ve bu maddenin koronavirüsle çabada hayati bir taşıt olacağını kanıtlayabileceğini öne sürdü.

Milletvekilleri, 49'a 39 Chagua'nın teklifi lehine rey verdi. Peru'nun yoğun bakım uzmanları derneğinin genel sekreteri Samuel Cosme, kurultayın adımını ayıpladı ve klor dioksit harcadığı için vaziyeti makûslaşan Covid-19 hastalarını tekerrür tekerrür rehabilitasyon etmek zorunda kaldıklarını söyledi. Cosme yaşananları şu tümceyle özetledi: "Pandeminin Peru'daki vaziyeti ve kurultayımızdaki gidişat acınası halde"

Hilal Burcu Kocaoğlu ise "Bu gidişat insanlar tarafından ciddi tepkiyle karşılandı" diyor. Özellikle insanların hükümete dair çok fazla güvenlerinin olmadığını ve çoğu tepkinin “Böyle afaki işlerle mi uğraşacaksınız?” biçiminde olduğunu söylüyor.

KABİRLİKLERDE YER KALMADI! ‘BAUTİSTA’YI KONUTUMUZUN BAHÇESİNE GÖMDÜK’

Artık ülkede kabirlikler de alarm vermeye başladı. Başşehir Lima’da çok sayıda bireyin, hayatını kaybeden yakınlarını gömmek için kabirliklerde yer bulamadığı kaydedildi. Geçen ay kalp krizi sebebiyle hayatını kaybeden Joel Bautista’nın ailesi 4 değişik kabirlikte uygun bir kabir yeri aradıklarını ancak yer bulamayınca Bautista’yı konutlarının bahçesine gömmek zorunda kaldıklarını söyleyerek ülkede gündemin bir numaralı mevzusu oldu.

Peruda neler oluyor Türkler anlatıyor: Bir gün kadınlar, bir gün erkekler...

Lima’da eş biçimde cenazeleri için kabirliklerde yer bulmakta zorlanan bir hayli bireyin başkaldırıyı da ülke medyasına yansıdı. İzlediği haberlerden etkilenen ve kabir bulamama fobisi yaşayan Victor Coba isimli yurttaş da kendisi, eşi ve dört akrabası için Lima’nın kuzeyinde bulunan ağaçsız bir alana kabir inşa ettiğini açıkladı. Daha acı olanı da cenaze giderlerinin salgın sebebiyle ekonomik vaziyeti günden güne makûslaşan aileler için ciddi mali yük oluşturması…