Yıllardır endişe ediliyordu sonunda kanıtlandı! Dünyanın dengesini bu kez gerçekten bozduk

Yıllardır endişe ediliyordu sonunda kanıtlandı! Dünyanın dengesini bu kez gerçekten bozduk

Bilim insanlarının senelerdir "Aman dikkat!" diye uyardığı şey oldu: Yaşamda kalmak için en temel gereksinimimiz olan oksijenin ana kaynağı ormanlar, artık bu işlevi yerine getiremiyor. Şu an…

"Dünyanın akciğerleri" olarak nitelendirilen Amazon yağmur ormanlarındaki kayıplarla alakalı haberler son senelerde hem ülkemizde hem de yurt dışında gündemden düşmüyor. Ancak azıcıktan okuyacaklarınız bugüne kadar yapılan ihtarların da yayımlanan araştırmaların da ötesinde bir noktaya geldiğimizin delili...

Mektep senelerinden andırabileceğiniz üzere, ormanlar dünya üzerinde yaşamın sürekliliği için en ehemmiyetli unsurlardan biri. Muhtelif yollarla atmosfere salınan karbondioksiti ve topraktaki suyu emip, güneş ışığı altında fotosentez yaparak kendilerine yiyecek üretirken çıkan oksijeni de yine atmosfere salıyorlar. Böylece atmosferde karbondioksit-oksijen balansının sağlanmasında hayati bir rol oynuyorlar.

5,5 milyon kilometrekarelik yüzölçümüyle, Amazon da jenerasyonlar süresince yalnızca bulunduğu coğrafya için değil, dünyanın geneli için çok ehemmiyetli bir karbon arınıcı oldu. Küresel ekosistemin balansta kalması için Amazon'daki ağaçlar kritik bir ehemmiyete sahipti.

AĞAÇLAR ÇIKARDIĞIMIZ KARBONDİOKSİTİN DÖRTTE BİRİNİ ARINIYORDU

1960 senesinden bu yana dünya genelinde yetişen nebatlar ve ağaçlar, fosil yakıtlardan kaynaklanan karbondioksit salınımının dörtte biri kadarını arınabiliyordu. Dünyanın en büyük tropikal ormanı olan Amazon da bu mevzuda en büyük rolü oynuyordu.

Ancak geçtiğimiz hafta bilim mecmuası Nature'da yayımlanan bir araştırma, Amazon ormanlarında bu balansın tersine döndüğünü gösterdi. Takribî 10 yıldır devam eden araştırmanın neticelerine göre, Amazon ormanlarının bazı bölgelerinden atmosfere salınan karbondioksit ölçüyü, üretilen oksijenin ötesine geçmiş gidişatta.

Amazon'un geneline bakıldığında karbondioksit salınımının senelik 1 milyar tonu bulabildiği belirtiliyor. Araştırmayı yürüten bilim insanları, Amazon'un karbondioksit arınma eforunu yitirmesinin, fosil yakıtlardan kaynaklanan emisyonların eksiltilmesinin her zamankinden daha acil olduğuna işaret ettiğini belirtti.

Bilim insanlarının Aman dikkat diye uyardığı şey oldu Bundan sonrası karanlık...

ATMOSFERDEN MİSALLER TOPLANDI

Brezilya'da bulunan Milli Uzay Araştırmaları Enstitüsü tarafından reelleştirilen araştırmada, uzmanlar 2010-2018 senelerini içeren yarıyılda, Amazon'un dört değişik bölgesinde doğu, batı, kuzey ve güney ayda iki kere atmosfer testleri yaptı.

Ufak uçaklarla ormanın 4500 metre üzerinde uçularak 600 değişik dikey karbondioksit ve karbonmonoksit profili alındı. Yapılan ölçümlerden elde edilen neticelere göre, ormanın doğusunda elde edilen karbon emisyon neticeleri batıdaki neticelerin iki katı seviyedeydi. İkincisi ve daha ehemmiyetlisi de Amazon'un güneybatı bölgesinden atmosfere salınan oksijen ölçüyü karbondioksitin gerisinde kalıyordu.

HER SENE BİR JAPONYA

Azıcık daha detaylı açıklamak gerekirse, yangınlar sonucunda senelik 1,5 milyar ton karbondioksit sarihe çıktığı, yeni orman yaradılışının bunun yarım milyar ton kadarını karşılama edebildiği anlaşıldı. Geriye kalan 1 milyar tonluk karbondioksit de dünyanın en büyük beşinci pisleyicisi olan Japonya'nın bir senelik karbondioksit salınımına denk geliyor.

Daha evvel de Amazon'un karbondioksit kaynağına dönüştüğüne işaret eden araştırmalar yayımlanmıştı. Misalin Nisan ayında yayımlanan bir araştırmada, uydu görüntülerinden yararlanılarak Brezilya Amazon'unun son 10 senede saldığı karbondioksitle emdiği karbondioksit arasında yüzde 20'lik bir fark olduğu tespit edildi. 2020'de yayımlanan bir başka araştırmada da uzmanlar 30 sene süresince 300.000 ağacı takip ederek, geçmişe mukayeseyle daha az karbondioksit harcadıklarını keşfettiler.

Ancak uydu görüntüleri bulutlu havalarda net neticeler vermiyor, ağaç takipleri ise çok geniş bir bölge olan Amazon havzasının oldukça hudutlu bir kesimiyle alakalı kesin bilgi sağlıyor. Dolayısıyla son araştırmadan elde edilen ölçümlerin kıymetlerinin geçmişe mukayeseyle çok daha isabetli olduğunu söylemek olası.

Bilim insanlarının Aman dikkat diye uyardığı şey oldu Bundan sonrası karanlık...

YANGIN OLMAYAN YARIYILDA DAHİ KARBON ÜRETİYOR

Uzmanlar Amazon'un orman yangınları yaşanmadığı yarıyıllarda dahi karbon salındığını keşfetti. Bunun her sene yaşanan orman kayıplarının ve yangınlarının, yakınlardaki öteki ormanları daha kırılgan bir hale getirmesinden kaynaklandığı hipotez ediliyor.

Uzmanlar, karbondioksit salınımındaki çoğalışta ağaç kesimi ve yangınların yanı gizeme, artan sıcaklıkların ve kurak sezonda yaşanan nem baskısının da tesirli olduğunu belirtiyor. Bölgedeki yağışların ehemmiyetli bir kısmı ağaçların tesiriyle oluşuyor. Ağaç rakamının eksilmesi kuraklığın ve sıcak dalgalarının barizleşmesine yol açıyor.

Reeline bakılırsa geçmişte de kurak sezonlarda ormanın doğu kesimleri batıya mukayeseyle daha susuz kalıyordu ancak şimdi kuraklık daha öncekisinden daha yoğun ve uzun sürüyor. Bu da daha fazla ağaç vefatı ve yangın anlamına geliyor.

DOĞU KESİMLERİNDE KAYIPLAR ÇOK DAHA FAZLA

Amazon'un doğusu orman kayıplarının en fazla ve süratli olduğu bölge. Kereste yapımı, soya fasulyesi tarımı için yeni alanlar açılması ve et yapımı için sığır çiftlikleri kurulması gibi emellerle bu alanda sık sık geniş kapsamlı ağaç kesimleri yaşanıyor.

Araştırmanın Nature'da yayımlanan raporuna göre, Amazon'daki ağaç kayıplarının yüzde 17'si son 50 senede yaşandı. Kaybın yüzde 14'ü ise tarım kaynaklı olarak meydana geldi. Bu noktada özellikle ormanların yakılması ve açılan alanların tarım ve hayvancılık emeliyle kullanılması öne çıktı.

Tarla ve otlak açmak için ormanların yakılmasının abuhavaya verdiği hasarlar çok uzun seneler süresince devam ediyor. Araştırmaya göre, yakılan bölgeler 30 sene sonra dahi karbondioksit üretmeye devam ediyor. Buna bir de yakılan alanlardaki ağaçların çürümelerini de ilave etmek gerekiyor.

Bilim insanlarının Aman dikkat diye uyardığı şey oldu Bundan sonrası karanlık...

YÜZDE 20 İLE 30 ARASINDAKİ FARK 10 KAT

Araştırmanın yürütücüsü Luciana Gatti, yaptığı açıklamada, "Amazon bir karbon kaynağı haline geldi, buna hiç kuşku yok. İlk makûs haber şu: Orman yangınları, ormanın emme potansiyelinin üç katı daha fazla karbondioksit üretiyor. İkincisi de orman kaybının yüzde 30 ve üstü seviyeye eriştiği yerlerdeki karbon salınımı, orman kaybının yüzde 20'nin altında olduğu yerlerin 10 katı daha fazla" diye konuştu.

Geçmişteki yangınlar ve kerestecilik gibi faaliyetler de yakınlardaki değilmemiş bölgelere hasar veriyor ve buraları yangına daha sarih hale getiriyor. Bilim insanları bunun neticesinde bir domino tesiri yaşandığını ve meselesinin önüne en kısa zamanda geçilmediği takdirde imhanın daha da büyük olacağını belirtiyor.

Gatti bu gidişatı, "Ormanı hakimiyetsiz yangınlara daha sarih hale getiren çok negatif bir döngünün içindeyiz" laflarıyla özetledi.

BİLİM İNSANLARININ KAYGILARI ASIL OLDU

Araştırmayı Guardian'a değerlendiren Londra Üniversitesi öğretim azalarından Prof. Simon Lewis, "Bu netlikle etkileyici bir çalışma. 9 sene süresince iki haftada bir ormanın üzerinde uçup laboratuvar ölçümleri yapmak mucizevi" dedi.

Lewis şöyle devam etti: "Orman kayıplarının ve abuhava farklılığının karbon salınımına yol açması, bunun da daha fazla ısınma ve daha fazla karbonla sonuçlanması bilim insanlarının yaşanmasından kaygı ettiği bir şeydi. Bugün elimizde bunun gerçekten de yaşandığına dair sağlam deliller var. Amazon havzasının güneydoğusunun karbon üreten bir yer haline gelmiş olması, abuhava farklılığının tesirlerinin süratlendiğine dair ciddi bir ihtar."

Colorado State Üniversitesi'nden Prof. Scott Denning de yapılan araştırmayı "kahramanca" olarak nitelendirerek, "Güneydoğuda ormanın sihrime sürati can verme süratinin gerisine düşmüş gidişatta. Bu çok makûs bir gidişat. Seyyarenin en büyük karbon emicisinin, karbon üretir hale gelmesi, fosil yakıtları ortadan kaldırmak için düşündüğümüzden de az zaman kaldığı anlamına geliyor" diye konuştu.

Bilim insanlarının Aman dikkat diye uyardığı şey oldu Bundan sonrası karanlık...

"KIRILMA NOKTASI"

Öteki yandan Gatti, insan eliyle çıkarılan yangınlar olmasa, Amazon'un güneydoğu bölgesinin de karbon emme potansiyeline sahip olduğunun da altını çizdi. Bölgenin şu an bir "kırılma noktası"nda olduğunun altını çizen Gatti, "Şöyle düşünün: Amazon'daki yangınları yasaklayabilsek, yine karbon harcayan bir hale gelebilir. Ama biz bütün tersini yapıyor ve abuhava değişikliğini süratlendiriyoruz" dedi.

Orman kaybının faciaya varan neticelerinin geri döndürülebilir olup olmadığını öğrenmediğini de belirten Gatti şöyle devam etti: "En makûsu da kararlarımızı bilime dayalı olarak almıyoruz. İnsanlar daha fazla toprağı tarıma açmanın bereketliliği artıracağını düşünüyor ama reeline bakılırsa yağışlar üzerindeki negatif tesiri sebebiyle yararlılık kaybı yaşıyoruz. Amazon'u kurtarmak için küresel bir iş birliğine gereksinimimiz var."

ORMANLARI YAKANLAR EN ÇOK ZARARI KENDİLERİNE VERİYOR

Amazon'dan elde edilen kereste, dana eti ve soyanın ehemmiyetli bir kısmı Brezilya tarafından ihraç ediliyor. Geçen hafta yayımlanan bir başka araştırmada Brezilya'nın soya sanayisinin orman tahribatı neticeyi süratle artan hava sıcaklıkları sebebiyle her sene 3,5 milyar dolar hasar ettiği ortaya kondu.

Brezilya Devlet Başkanı Jair Bolsonaro, senelerdir etraf siyasetleri ve Amazon'daki ağaç kayıplarıyla alakalı ağır tenkitlerin gayeyi oluyor. Bir grup Avrupa ülkesi geçtiğimiz sene bir açıklama yaparak, Bolsonaro hükümeti orman kayıplarıyla çaba etmek için adımlar atmayı kabul etmediği zamanca Brezilya ile ticarete son verileceğini açıkladı. Bolsonaro ise orman kayıplarıyla alakalı araştırmaların ve bilgilerin "palavra" olduğunu korunuyor.

Dahası Amazon'un küresel bir kaynak olduğu fikrine de karşı çıkan Bolsonaro, 2019 senesinde yabancı gazetecilere yaptığı açıklamada, "Şunu kavramanız gerekiyor: Amazon Brezilya'nındır, sizin değil" dedi ve ilave etti: "Bizi yargıladığınız bu imha yaşanmış olsaydı, Amazon bugün var olmazdı, kocaman bir çöle dönüşmüş olurdu."

Bolsonaro bu açıklamayı yaptıktan bir sene sonra, Haziran ayında Amazon'da son 12 senenin azami orman kayıp sayıları kaydolundu.